Bizimlə əlaqə

Müsahibə

`Yazıq qadın səfalət içində öldü` – Rəsulzadənin zirzəmidə günəşə həsrət qalan Böyük Eşqinin dostları (EKSKLÜZİV)

Yayımlandı

da

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurucusu Məhəmməd Əmin Rəsulzadəni böyük məhəbbətlə sevən həyat yoldaşı, polyak əsilli Vanda (Leyla) Rəsulzadənin Ankaradakı qonşuları, ailə dostları HafizTimes.com-a danışıblar.

Bülent Danışoğlu – İqtisadçı. Uzun illər Dövlət Planlama İdarəsində çalışıb.  Hazırda təqaüdə çıxıb. İnternet qəzetində iqtisadi mövzuda məqalələri yayımlanır.  Ankarada yaşayır.

-Niyə illər sonra məhz Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin həyat yoldaşı polyak əsilli Leyla xanım (Vanda) haqqında məqalə yazmaq qərarına gəldiniz? Bu bir sifariş idi? (2004-cü ildə)

-Leyla xanım çox diqqət çəkən bir insandı, qəribə hadisələr yaşamışdı. Onunla həmişə söhbət edərdik. Mən o vaxtlar çox gənc idim. Leyla xanımla danışdıqlarımızı bir dəftərə qeyd edərdim. Düşünürdüm ki, gələcəkdə bu mövzuda gözəl bir roman yazım. Amma çox təəssüflər olsun ki, qeydlərimin olmasına baxmayaraq roman yaza bilmədim.

Dostlarım dedilər ki, roman yaza bilmirsənsə heç olmasa gördüklərini, qeydlərini qələmə al. 2006-cı ildə Türkiyədə mənim tarixçi dostlarım tərəfindən nəşr olunan bir jurnalda həmin qeydlərimi bir məqalə, araşdırma kimi yayımladım.

-Leyla xanımı (Vanda) ilk dəfə nə vaxt gördünüz? Onu necə xatırlayırsınız?

-Leyla xanımı həmişə küçədə (sokakda) görərdik. Həmin vaxt Ankara çox da böyük deyildi. Nəqliyyat da sıx deyildi. İnsanlar küçələrdə azad şəkildə gəzirdilər. Leyla xanım da iti ilə birlikdə gəzməyə çıxardı. O vaxtlar da Leyla xanım çox yaşlı idi. Bəlkə də mən çox gənc idim və buna görə də o gözümə yaşlı görünərdi. 1970-ci illərin əvvəllərindən danışıram. Çox incə bir xanım idi. Elə bil toxunsan qırılacaq kimi idi. Məhəllədə çalışan hər kəs onu çox sevərdi. Leyla xanıma “madam” deyə müraciət edərdilər.

Ankarada “Küçük Esat” deyilən bir yer var. Bəlkə də eşidibsiniz. Mərkəzdə yerləşir. Leyla xanımı həmişə orda görərdim. Daha sonralar isə Leyla xanımın özü bizə gəldi.  Çox şirin-məzəli söhbətləri vardı. Leyla xanımla anam Maral yaxın rəfiqə idilər. Biz ailəliklə Leyla xanımla söhbət etməyi sevirdik. Bizə gələndə qardaşım Şinası ilə, mənimlə gözəl ünsiyyət qururdu.  Hətta Leyla xanımın atamla da yaxşı münasibəti vardı.

Həmin vaxtlar şəxsən mən Məhəmməd Əmin Rəsulzadəni heç tanımırdım. Onun varlığı haqqında bizə ilk məlumatı da Leyla xanım özü dedi.

Çox yaxşı yadımdadır ki, bir dəfə Leyla xanımın evinə getmişdim. Anam isə həmişə gedərdi. Leyla xanım köhnə binanın zirzəmisində yaşayırdı. Həddən artıq yoxsul idi. Onun evinə heç vaxt günəş şüaları düşmürdü. Rütubətli-nəmli bir zirzəmi idi. Bizim evə gəldiyi zaman həmişə günəşlənərdi. Çünki bizim evə günəş şüaları düşərdi.

Mən isə belə düşünürdüm ki, yəqin günəş görməyən evdə yaşadığı üçün bizə gələndə günəşlənir. İllər sonra Avropaya  getdiyim zaman gördüm ki, həqiqətən də Qərb insanları günəş gördükləri zaman günəşin altında dururlar. Leyla xanım da bizim evin balkonunda günəş şüalarının altında uzanardı.

Leyla xanımın çox maraqlı söhbətləri olardı. Kirayə qaldığı zirzəmidəki evin sahibindən həmişə şikayət edərdi. Çox ləyaqətli, qürurlu qadın idi. Heç kimdən yardım istəməzdi. Bəzi Azərbaycan dərnəklərinin üzvləri onun yanına gəlib-gedirdilər. Kim olduqlarını dəqiq bilmirdik. Yəqin ki, Müsavatçılardı. Amma Leyla xanım heç onlardan da yardım almazdı.

Leyla xanımın evində yalnız bir sandıq vardı. İçərisi dolu idi. Amma dəqiq nələr olduğunu bilmirdim. Yəqin ki, hamısı sənəd və şəkillər idi. Anam Maral hazırda yaşayır. 93 yaşı var. Anamla Leyla xanım çox yaxın rəfiqə idilər. Amma Leyla xanım anamdan da çox yaşlı idi. Leyla xanım bir gün anamın yanında həmin sandığı açıb və gənclik illərinin şəkillərini ona göstərib. Anam deyir ki, Leyla gənclik illərində də çox gözəl bir qadın olub. Leyla xanım vəfat etdiyi zaman gəlib o sandığı, evdə olan bütün sənədləri, rəsimləri götürüblər. Bilmirəm ki, onların aqibəti necə oldu. Guya ki, indi heç kəsdə yoxdur.

O vaxtlar Leyla xanımla bağlı məqalə yazan zaman düşünmüşdüm ki, azərbaycanlıların əksər hissəsi Leyla xanımın varlığından narahatdılar və onun adını belə çəkmək istəmirlər. Düşündüm ki, xristian və ya polyak olduğu üçün Leyla xanımı qəbul etmək istəmirlər. Bəlkə də Leyla xanımı M.Ə.Rəsulzadəyə yaraşdırmırlar…

Amma mən xüsusi ilə qeyd etmək istəyirəm ki, onlar bir-birinə çox yaraşıblar. Leyla xanım da düzgün bir insan idi. Düşünün ki, biz həmin vaxt 20 yaşında idik, Leyla xanım isə ən az 70 yaşında idi. Amma mən də, qardaşım da Leyla xanımla danışmaqdan zövq alırdıq. Çünki onun ağlı, zəkası yüksək səviyyədə idi.

-Hansı dildə danışırdı?

-Türk dilində danışardıq. Tələffüzü bir az fərqlənsə də türkcəni yaxşı bilirdi.

-Leyla xanımla bağlı heç vaxt unutmadığınız bir məqam varmı?

-Təxminən 1973-cü ildə seçkilər keçirilirdi. Leyla xanıma sual verdim ki, hansı partiyaya səs verdiniz? Partiyanın adını çəkmədən dedi ki, Ecevitə səs verdim. Sual verdim ki, niyə Bülent Ecevitə səs verdiniz? Cavab verdi ki, “Ecevitin düşüncələri Emin bəyin fikirlərinə çox uyğun gəlirdi”. Bunu eşitdiyim zaman çox təəccübləndim. Çünki, o illərdə mən də Bülent Eceviti çox sevərdim. Biz onu solçu lider olaraq görərdik. B. Ecevitin milliyətçi olduğunu daha sonra öyrəndik. Həmin vaxtlar isə hiss etməmişdik. Həm solçu, həm də millətçi fikirlərə sahib imiş. Leyla xanımla bağlı həmin məqaləni yazarkən gördüm ki, M.Ə.Rəsulzadə də əvvəllər belə bir fikir sahibi olub. Sonralar Bülent Ecevitin millətçi tərəflərini gördüyümüz zaman Leyla xanımın çox düzgün vurğuladığına yenidən şahid olduq.

-Leyla xanım Azərbaycanla bağlı sizə heç danışardı?

-Heç vaxt danışmadı. Zənn edirəm ki, bu barədə məlumatsız idi. Həmişə Emin bəydən danışardı. Məhəmməd Əmin Rəsulzadədən “Emin bəy” deyə bəhs edərdi. Azərbaycanla bağlı söhbət etdiyimizi heç xatırlamıram.

-Bəlkə Emin bəy ona Azərbaycanla bağlı çox məlumat verməyib?

-Leyla xanım həyat yoldaşı ilə bərabər oturub ciddi mövzularda, siyasətlə bağlı danışmayacaq xanıma bənzəmirdi. Onların bərabər siyasi fəaliyyətləri də olub. Amma Leyla xanım bizə Azərbaycanla bağlı danışmadı. Bəlkə də mən ona bu barədə sual verməmişəm. Həmin vaxtlar Azərbaycan da müstəqil bir dövlət də deyildi.

-Leyla xanım Emin bəyin azərbaycanlı həyat yoldaşı, övladlarının olması, sürgünə göndərilmələri barədə məlumatlı idi?

-Leyla xanım Emin bəyin şəxsi həyatından danışmadı. Yəqin ki, Leyla xanım bu barədə məlumatlı olub. Amma mən heç nə bilmirdim.

Leyla xanımın “Polşanın lideri olan marşal Pilsudskinin qardaşı qızı olması” barədə məlumatları bəzi Azərbaycan xəbər saytlarından oxumuşam. Amma Leyla xanımın özü də mənə bu barədə heç nə danışmayıb. Amma müəyyən şübhələrim vardı. O illərdə Rəsulzadəni tanımadığım kimi, Pilsudskini də tanımırdım. Bəlkə də Leyla xanım danışıb amma mən başa düşməmişəm. Fəqət gördüm ki, Varşavada Universitetdə çalışan bir azərbaycanlı xanım (Ş.Kazımova) bu mövzuda araşdırma aparıb. Və həmin xanım da qeyd edib ki, Leyla xanım Pilsudskinin qardaşı qızı olmayıb. Pilsudski Polşanın Atatürkü olub. Hər kəsin hörmət etdiyi, sevdiyi bir insandı. Belə bir qohumluq olsaydı mütləq üzə çıxardı. Xüsusi ilə qeyd etmək istəyirəm ki, Leyla xanım mənə öz ailəsindən çox bəhs edib. Amma onun Pilsudskidən danışdığını xatırlamıram.

Leyla xanım deyirdi ki, ailəsi də müstəqillik qazanmaq üçün Rusiyaya qarşı çox mübarizə aparıb. Sibirə sürgün ediliblər. Bir dəfə Leyla xanımın Polşadan qohumları Ankaraya gəlmişdi. Leyla xanım bizi onlarla tanış etdi. Biz də qonaqları Ankarada gəzdirdik. Dəri paltarlar axtarırdılar. O vaxt eşidiblər ki, Türkiyədə dəri paltar satılır.

“Leyla xanım səfalət, yoxsulluq içində öldü”

-Vanda xanımın səmimiyyətinə şübhə etdiyiniz məqamlar heç oldumu?

-Leyla xanım möhtəşəm bir qadın idi. Həyat yoldaşını da çox sevərdi. Amma yazıq qadın səfalət içərisində yaşadı və öldü… Bir iti vardı. İti öldükdən sonra zirzəmiyə bir pişik də gəldi. Leyla xanım həmin pişiklə birlikdə yaşayırdı. Çox kasıb idi. Ən aşağı məbləğdə təqaüd alırdı. Əvvəllər Milli Kitabxanada çalışmışdı. Rus dilini ana dili kimi bilməsinə rəğmən, rus dili müəlliməsi kimi çalışmağı heç vaxt qəbul etmədi.

-Siz niyə Leyla xanımın ölümündən iki gün sonra xəbər tutdunuz?Onun da düşmənləri vardı?

-Çünki biz cəmi bir neçə gün öncə həmin məhəllədən köçmüşdük. Ona görə də Leyla  xanımın vəfat etməsini həmin gün bilmədik. Bizim üçün də çox ağır oldu. Anam da bilən kimi ora getmişdi. Bəzi Azərbaycan dərnəkləri onun cənazəsini tez bir zamanda dəfn ediblər və evdə olan bütün arxivi, sənədləri özləri ilə aparıblar. Həmin şəxslərin kim olduqlarını bu gün də dəqiq bilmirik.

-Leyla xanım Emin bəylə olan sevgisindən necə bəhs edərdi?

-Leyla xanım Rəsulzadəyə heyran olmuşdu. Ondan sevgi ilə, heyranlıqla danışardı. Leyla xanım bizə həmişə deyirdi ki, Rəsulzadə ilə Polşada çox-çox böyük bir eşq yaşayıblar.

-Leyla xanım Stanlinlə Rəsulzadənin münasibətləri barədə sizə heç bəhs etdimi? Məsələn, Rəsulzadənin Rusiyadan Finlandiyaya necə getdiyini açıqladımı?

-Leyla xanım Stalini də, çarı da heç sevmirdi. Yəni Rusiyadakı bütün quruluşları sevməzdi. Leyla xanım deyirdi ki, Emin bəy həbs olunduğu zaman bərk xəstələnib. (xəstəliyin adını indi unutmuşam) Bu zaman isə Stalin çox qorxu keçirib. Leyla xanım deyirdi ki, xalq Rəsulzadəni çox sevirdi. Xəstəxanada vəfat edən zaman heç kim onun xəstəlikdən öldüyünə inanmayacaq. Deyəcəklər ki, “Emin bəyi Stalin, dövlət öldürdü”. Buna görə xalq arasında etirazlar baş qaldıra bilər. Məhz bu səbəbdən Stalin Rəsulzadəni müalicə üçün Finlandiya (“unutmuşam və yaxud İsveçə”) göndərdi. Leyla xanımın şəxsən özü mənə bunu danışıb. Mən həmin məqaləni yazarkən oxudum ki, Stanlinlə Rəsulzadə yaxın dost olublar və s. Amma Leyla xanım Rəsulzadənin Stalinlə qədim dostluğu barədə heç vaxt bəhs etmədi. Leyla xanım Stalindən nifrətlə danışardı, onu düşmən kimi təqdim edərdi. “Emin bey ölürse Azeriler ayağa qalxar və başıma iş açarlar” kimi düşündüyü üçün Stalin onu müalicəyə göndərib.

-Bəs siz Leyla xanımın əsil adının Vanda olduğunu necə öyrəndiniz?

-Bizə adının Leyla olduğunu söyləmişdi. Onun Polşadan olduğunu bildikdən sonra bir gün sual verdim ki, sizin əsl adınız nə olub? O isə cavab verdi ki, Vanda. Hər kəs onun xarici ölkədən olduğunu bilsədə də Leyla xanım deyə müraciət edərdilər.

-Leyla xanımın birinci həyat yoldaşından övladı olmuşdu?

-Bu barədə söhbətimiz olmuşdu. Dedi ki, heç vaxt övladı olmayıb. Bacısı uşaqlarının olduğunu deyərdi.

-Leyla xanımın məzarının yerini bilirsinizmi

-Bu mənim ürəyimdə bir yaradır. Təəssüf ki, bilmirəm. Ankarada bir qəbirstanlığa getdiyim zaman xristian məzarlığının yerini soruşdum. Amma onun məzarını tapa bilmədik.

-Leyla Rəsulzadənin məzarı artıq tapılıb, bərpa da olunub…

-Buna görə çox sevindim. Nə gözəl xəbər oldu…Yazıq qadının nə yaxşı ki, bir məzarı da var, təmir də olunub…Xahiş edirəm məzarın şəkilləri varsa mənə də göndərin.

-Bayaq dediniz ki, Leyla xanımın evində olubsunuz. Sizi necə qarşıladı?

-Rəsulzadə vəfat etdikdən sonra Leyla xanım yalnız qalıb, çox yoxsullaşıb və elə bir şəraitsiz kirayə evə köçməli olub. Ev zirzəmidə, yerin içərisində idi. Yerdən bir az yuxarıda balaca pəncərəsi vardı. Oradan mənə baxıb “hu-hu” deyə səslənərdi. Mən də baxıb gülərdim. Çox gözəl, şən təbiətli bir xanım idi. Evə qətiyyən günəş şüası düşmürdü.

Demək olar ki, evin içində heç nə yox idi. Xatırlayırım ki, evdə bir sandıq vardı. Qarşısında bir stol da vardı. İçərisi çox qaranlıq idi. Emin bəy kəlməsi dilindən düşməzdi. Bütün söhbətlərində Emin bəydən danışardı. “Emin bəy belə idi, bunu sevərdi, ora gedərdi və s.”

Leyla xanım həmişə kirayə borcunu artıran ev sahibindən “çar” deyə bəhs edərdi. Tez-tez beli ağrıyardı. Bel ağrısına isə “Stalin” deyərdi. Deyirdi ki, “çar” yenə kirayənin qiymətini artırmaq istəyir. Biz də çox gülərdik. Rusları, Stalini heç sevməzdi. Bu da  yəqin ki, Polşada illərlə rus əsarətində qaldığı üçün idi.

Leyla xanım xristian idi?

-Əlbəttə xristian idi. Həftə sonları İtalya səfirliyinin baxçasındakı katolik kilsəsinə dua etməyə gedərdi. Amma dindar bir qadın deyildi. Hətta bir dəfə özü dedi ki, həftə sonları kilsəyə gedirəm.

-Mənim anam da, atam da Leyla xanıma heyrandılar. Leyla xanım bizə gəldiyi zaman çox sevinərdik, bir masaya oturub yemək də yeyərdik. Türkiyə, Ankaranı çox sevərdi. Həmişə deyirdi ki, Türkiyə günəşli bir ölkədir.

-1950-ci illlərdə Türkiyədə Tevfik İleri adlı bir təhsil naziri vardı. O, Leyla xanıma çox hörmət etmişdi. Leyla xanımı Milli Kitabxanada işlə təmin etmişdi. Həmişə ondan bəhs edərdi. Rəsulzadə ilə Leyla xanımın İsveçrədən Türkiyəyə gəlmələrinə kömək edən səfir Yakup Kadri Karaosmanoğlunu həmişə yad edərdi, xoş sözlər söylərdi.

-Leyla xanım Emin bəyin vəfatından danışdımı? Söylədimi ki, M.Ə.Rəsulzadə vəfat edən zaman 3 dəfə Azərbaycan deyib?

-Mən inanmıram. Bu sadəcə azərbaycanlılarla bağlı deyil. Dünyanın hər yerində olan insanlar üçün deyə bilərəm ki, bu düzgün deyil. İnsan orada vəfat edir. Sonradan gələnlər özlərindən bir şeir uydururlar. Nə Atatürk, nə də Rəsulzadə və başqaları haqqında bu cür hekayələrə qətiyyən inanmıram. O, belə hekayələr olmasa da böyük bir şəxsiyyətdir.

-Leyla xanım Polşaya qayıtmağı düşünmürdü?

-Bir dəfə Polşaya getmişdi. Təxminə 3 ay orada qaldı. Sonra qayıdıb gəldi. Çox xoşbəxt olmuşdu. Deyirdi ki, həftə sonları Varşavada bir parkda yalnız oturub Şopenin musiqilərini dinləyirmiş. Həmin park Şopenin evinin önündə idi. Deyirdi ki, evin içərisindən piano səsləri gəlirdi. Elə bil Şopen özü canlı ifa edirdi. Həmin vaxt özünü çox yaxşı hiss ediyini mənə söyləmişdi.

İllər sonra mənim həyat yoldaşım da bir iclas üçün Varşavaya getdi. Gələndə dedi ki, mən də parkda Şopen musiqiləri dinlədim. Yəni Leyla xanımın söylədikləri hələ də Varşavada davam edir.

Bəzən mən ona zarafatla “Vanda” deyə müraciət edərdim. O, isə gülərək Leyla deyərdi. Özü şəxsən mənə dedi ki, Emin bəy ona “Leyli və Məcnun” poemasını danışıb. Və onu “Leyla” deyə çağırıb. Bundan sonra Vanda Leyla olub. Evində olan sandıqda Rəsulzadənin şəkillərini də illərlə qoruyub saxlamışdı.

-M.Ə.Rəsulzadənin xanımından yazdıqdan sonra Azərbaycandan kimsə sizinlə əlaqə saxladımı?

-Azərbaycandan kimsə mənimlə maraqlanmadı. Amma fikirlərimdən çox faydalandılar, bəziləri öz adlarına çıxmağa çalışdılar. Bir məqamı xüsusi ilə qeyd etmək istəyirəm. Həmin məqalə də yazmışım ki, “bir gün Leyla xanımla küçədə qarşılaşdıq. Əynimdəki “parka”nı görən Leyla xanım dedi ki, o vaxt biz də “mujik kaskası” qoyardıq. Bu söhbətimizi yazımda qeyd etmişdim. Mən “parka” deyə yazmışdım. Bilmirəm ki, bu söz Azərbaycan dilində necə tərcümə olunur. Bu əsgərlərin formanın üzərindən geyindikləri bir jaketdir. Azərbaycanda bəziləri bunu “kürk” deyə tərcümə etmişlər. “Kürk” bizdə heyvan dərsindən hazırlanmış qalın paltara deyilir. Yanlış tərcümə ediblər. “Parka” əsgərlərin formanın üzərinə geyindikləri yüngül jaketdir. O zamanlar solçu gənclər əyinlərinə “parka” geyinərdilər. Mən də o vaxtların solçu gənclərindən idim. Leyla xanımgil isə inqilabçı olublar.

Leyla (Vanda) Rəsulzadənin qonşusu, ailə dostu jurnalist Şinasi Danışoğlu da fikirlərini HafizTimes.com-la bölüşüb:

-Leyla xanımı ilk tanıdığımda mən uşaq idim. Əslində Leyla xanımdan öncə onun itini tanıdım. Ağ rəngdə gözəl bir iti vardı. Evi zirzəmidə yerləşirdi. Çox kasıb idi. Əslində Türkiyə dövləti ona iş təklif etmişdi. Dövlət idarələrindən birində rus dilinin tədrisi ilə bağlı ona iş təklif olunmuşdu. Bunu xatırlayıram. O isə polyak idi. Ölkəsinin Stalin zamanında Rusiya tərəfindən işğal edilməsinə görə  rus dilinə qarşı sərt münasibət bəsləyirdi. O, rus dilini tədris etməyi rədd etmişdi. Əslində o, yüksək məbləğdə maaşdan da imtina etmişdi. Milli Kitabxanada daha az maaşla işləməyə üstünlük verdi.

Yaxşı xatırlayıram ki, o tez-tez bizim evə qonaq gəlirdi. Bizim evin balkonunda günəşlənirdi. Biz də onu yalnız qoyurduq. Dərindən nəfəs alırdı, hava qəbul edirdi.

Rusiyaya düşmən olduğu üçün Sovetlərin də əleyhinə idi. Fəqət illər sonra onun Polşadan bacısı uşaqları Ankaraya gəldilər. Və onu da Polşaya apardılar. Polşadan qayıtdıqdan sonra onun sosializmlə bağlı düşüncələrinin dəyişdiyinə şahid oldum. Oranı Sovet İttifaqı kimi görmürdü, Rusiya kimi qəbul edirdi. Və ölkəsini də Rusiyanın işğal etdiyini düşünürdü. Buna görə də ruslardan, Rusiyadan xoşu gəlmirdi. Rusiya ilə bağlı kəskin münasibəti heç vaxt dəyişmədi. Amma sosializmlə bağlı düşüncəsi yaxşı tərəfə dəyişmişdi. Bunu xatırlayıram. Varşavada bir müddət qalmışdı və oradakı sistemi bəyəmişdi. Deyirdi ki, insanlar danışlanların əksinə olaraq öz həyatlarından razıdılar. Təbii ki, bu Polşada “solidarity” mübarizələrinin başlamasından öncə idi…

Hafiz Əhmədov

HafizTimes.com

Müsahibə

`Onun məzar daşını atam düzəldib` – Günəş Kurtulan: “Həmin an başa düşdüm ki, bakılıyam” (EKSKLÜZİV)

Yayımlandı

da

Tərəfindən

“Azərbaycançılıq onun üçün daha çox mədəni müxtəliflik demək idi”

İldəniz Kurtulan – Türkiyədə yaşamış azərbaycanlı mühacir, məşhur həkim, professor, yazıçı və tərcüməçi.  Azərbaycan ədəbiyyatının Türkiyədə tanıdılmasında böyük rolu var. O, Anar, Elçin, Cəlil Məmmədquluzadə, Süleyman Rəhimov, Səməd Behrəngi kimi yazıçıların müxtəlif əsərlərini Türkiyə türkcəsinə ilk dəfə tərcümə edən tərcüməçi, Azərbaycanı sevən insanlardan biri idi. Atası Müsavat zabiti olduğu üçün əvvəlcə həbs edilib, sonra isə təsadüf nəticəsində həbsdən xilas olaraq İrana sürgün edilir. Bəlkə də dövrün tanınmış kommunistlərindən birinin qızıyla evlənməsi onun həyatını xilas edir. İldəniz Kurtulan 1932-ci ildə İranda doğulub. Böyük Vətən müharibəsi illərində əmiləri Sibirə sürgün edilir və orada da həlak olurlar. Atası İldənizi Azərbaycan sevdalısı olaraq böyüdür. İkinci Dünya Müharibəsi illərində müttəfiq qoşunları İrana girir. İldənizin atasını əvvəlcə ingilislər, daha sonra Sovet ordusu həbs edir. Həbsdən xilas olduqdan sonra ailəsini də götürüb Türkiyəyə köçür. İldəniz Kurtulan qızı Günəşin təkidi ilə Azərbaycandan bəhs edən “Amcam Hamlet” (Əmim Hamlet) adlı roman yazıb. Romanın əsas qəhrəmanı əmisi olsa da, əsərdə Məmməd Əmin Rəsulzadə, Mirzə Bala Məmmədzadə, Abbasqulu Kazımzadə, Stalinin həyatına da işıq tutulur. Romanı yazdığı ərəfədə dəfələrlə Bakıda olan, Azərbaycanı doğma vətəni hesab edən İ.Kurtulan 2007-ci ildə vəfat edib.

(İldeniz Kurtulan)

HafizTimes.com-un növbəti müsahibi İldəniz Kurtulanın qızı Günəş Kurtulandır. O, müsahibə zamanı atası, ailəsi ilə bağlı mühüm məqamlardan söz açıb, Azərbaycanla bağlı fikirlərini ifadə edib:

-Atam İldəniz Kurtulan 1954-cü ildə təkbaşına İstanbula gəlib. Həmin vaxt onun 18 yaşı olub. Daha sonra atamın arxasınca babam Əjdər, nənəm Turan və əmilərim İldar, İlhan və İlbay da İstanbula gəliblər. Mən isə 1965-ci ilin sentyabr ayında İstanbulda, Koşuyoluda böyük bir ailədə anadan olmuşam. Bizimkilər çox tezliklə bura uyğunlaşıblar, çünki Türkiyədə yaşamaq babamın arzusu olub.

-Necə bir ailədə böyüdünüz?

-7 yaşıma qədər Azərbaycan dilində danışan, Azərbaycan yeməkləri hazırlanan və musiqiləri dinlənilən bir mühitdə böyüdüm. Daha sonra biz, yəni anam, atam və məndən dörd yaş kiçik qardaşımla ayrı evə köçdük. Bütün uşaqlıq illərim atamın axşam yeməkləri zamanı danışdığı maraqlı və həyəcanlı hekayələri dinləməklə keçdi. O, babam və digər ailə böyüklərimizdən danışardı. Həmin hekayələri bir ziyalı yazarın gözü ilə söyləyərdi. Daha sonra atamı məcbur etdim ki, bu xatirələrini kitab formasına salsın. Nəhayət atam bir kitab yazdı. “Amcam Hamlet”… Yoxsa həmin hekayələr sadəcə olaraq yemək masamızda qalacaqdı.

(Mirzə Bala Məmmədzadənin məzarı. Bu daşı atam hazırlayıb. Yanındakı isə əmim İldar)

-İldəniz Kurtulanı oxucularımıza siz necə təqdim edərsiniz? O, necə bir həyat yaşamalı oldu?

-Atam ziyalı idi; yazıçı, tərcüməçi, rəssam, heykəltəraş və eyni zamanda uğur qazanmış, tanınmış bir cərrah, ginekoloq idi. Ən başlıcası isə, o, humanist idi. Beləliklə, onun universal bir baxışı tərzi vardı. Buna görə də azərbaycançılıq onun üçün daha çox mədəni müxtəliflik demək idi. Ömrünün son günlərinə qədər yazdı, rəsm çəkdi, tərcümələr etdi və hər anını dəyərli əsərlər yazmaqla dəyərləndirdi.

O vaxtlar Azərbaycan dəmir pərdə arxasında olduğu görə, ailəmizin digər üzvləri ilə Bakıda görüşmək imkanımız olmadı. Ancaq “Glasnost”dan (Aşkarlıq) sonra anam və atam ildə təxminən iki dəfə Azərbaycana gedirdilər. Əslində o dövrdə İstanbuldakı evimiz Bakı-İstanbul xəttindəki bir mədəniyyət evi kimiydi. Niyazi Tağızadə, Zeynəb Xanlarova, Aftandil İsrafilov, Anar, Emin Sabitoğlu … və daha xatırlamadığım bir çox insan..

(Zeynəb Xanlarova, İldeniz Kurtulan və həyat yoldaşı)

-Siz Azərbaycana gəlibsinizmi? Azərbaycan sizin üçün nə məna ifadə edir?

-Keçən il yenidən Bakıya getmək imkanım oldu. Heyran oldum və qürur duydum. Hələ də əlaqə qurduğum qohumlarım var. Mənə atamın nənəsinin evini göstərdilər, həmin an başa düşdüm ki, “mən özüm də bakılıyam”. Bakıya yenidən gedəcəyəm.

(Bu portreti atam özü çəkib)

-Bir az da özünüzdən bəhs edin. Harada yaşayırsınız, nə işlə məşğul olursunuz?

-Xeyli müddət reklam işlərində çalışdım, tərcüməçi oldum. Daha sonra aşbazlıq etdim. İstanbulda restoranlarım oldu, illərlə yemək bişirdim.

2007-ci ildə atamın vəfatından sonra anamla birlikdə İstanbulda qaldıq. İki ildir ki, anamı da itirmişəm. Hələ də İstanbuldayam. Ancaq cənubda kiçik bir torpaq sahəsi almaq, əkib biçmək, torpaqla yaşamaq istəyirəm.

-Atanızda dəyərli arxiv məlumatlarının olduğu qeyd edilir. Siz bu barədə nə deyə bilirsiniz?

-Arxivlə bağlı deyə bilərəm ki, iki il əvvəl, anam hələ sağ ikən Bakıda Bayraq Muzeyi açılacaqdı. Düşünürəm ki, bəzi sənədlər ora təhvil verildi. Məni daha çox maraqlandıran şey ailəmdən mənə ötürülən mədəni irsdir. Geridə də başqa bir şey qalmadı. Əjdərin nəvəsi və İldənizin qızı olduğum üçün qürur duyuram.

Hafiz Əhmədov

HafizTimes.com

Oxuyun

Müsahibə

`Atamı dəfn etmək üçün bizə torpaq sahəsi vermədilər` – Cümhuriyyət ordusunun qurucusunun varisi (EKSKLÜZİV-FOTOLAR)

Yayımlandı

da

Tərəfindən

“Polkovnik İsrafil bəyin erməni üsyanını yatırmaq cəhdləri Qarabağı Azərbaycanın bir hissəsi olaraq saxladı”

“Anamın əmisinin nəvəsi Polşanın prezidenti oldu”

Çingiz İsrafil  – 1942-ci ildə Polşanın paytaxtı Varşava şəhərində doğulub. Türkiyənin mərhum prezidenti Turqut Özalın iqtisadi məsələlər üzrə müşaviri, Türkiyə liberal iqtisadiyyat proqramının müəlliflərindən və icraçılarından olub. Amerika Kolimbiya Univeristetinin məzunudur. 1990–1992-ci illərdə Azərbaycan prezidentinin iqtisadi məsələlər üzrə müşavirliyini həyata keçirib.

Qeyd: Atası Hidayət İsrafil Amerikadakı Azərbaycan siyasi mühacirətinin görkəmli nümayəndələrindən olub. Əmisi polkovnik İsrafil bəy isə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusunun qurucularından biri olub. Bakının erməni-bolşevik işğalından azad olunması uğrunda mübarizədə yaxından iştirak edib. Qarabağda erməni qiyamının yatırılmasında alayı ilə birlikdə vuruşub. Gəncə Üsyanında fəallıq göstərib. Üsyan amansızlıqla yatırıldıqdan sonra İsrafil bəy Azərbaycanı tərk etmək məcburiyyətində qalıb. Türkiyə siyasi mühacirət edib, oradan da Avropaya gedib. Polşa Ordusunda polkovnik rütbəsində xidmət edib. SSRİ-ni heç vaxt özünə Vətən saymayan, Azərbaycanın istiqlalı uğrunda mübarizə aparan polkovnik İsrafil bəy döyüşlərin birində əsir düşür, 1945-ci ildə Bakıda güllələnib.

HafizTimes.com Çingiz İsrafil ilə eksklüziv müsahibənin ikinci hissəsini təqdim edir:

(Müsahibənin 1-ci hissəsini buradan oxuya bilərsiniz)

-Polkovnik İsrafil bəy sizin üçün kimdir?
-O, Mehmet Nəbinin nəslindən olan bütün ailəmizin mütləq lideri/rəhbəri idi.

-Polkovnik İsrafil bəyi heç görmüsünüzmü? O necə bir insan olub?
-Əlbəttə onu gördüm. Amma həmin vaxt çox balaca idim. Az xatırlayıram. Atam mənə dedi ki, Polkovnik İsrafil bəydə Çingiz xanın hərbi taktikası adlı iki cildlik kitab vardı və həmişə yanında saxlayırdı. Həmin kitabı oxumadan yatmırdı. Anadan olanda mənə Çingiz xanın adını qoyub.

Polkovnik İsrafil bəy həmişə boynunda gəzdirdiyi kiçik Quran kitabını da mənə vermişdi. Bu onunla bağlı yeganə xatirəmdir. Kiçik metal qabın üzərində şüşə örtük də vardı. Həmin şüşə itmişdi. İmtahanlara gedən zaman boynumdan asırdım.

-Polkovnik İsrafil bəyin ailəsi haqqında bilmək istəyirik. Uşaqları varmı?
-O, heç vaxt evlənməyib.

-Polkovnik İsrafil bəyi bəzən “Yadigar” kimi təqdim edirlər? Bu barədə nə deyə bilərsiniz?
-Yeni əldə etdiyimiz məlumatlara görə, İsrafil Yadigar adlı şəxs Azərbaycan əsilli Gürcüstan vətəndaşı olub. Tiflisdəki Hərbi Akademiyadan məzun olub. Adların oxşarlığına görə hərdən Polkovnik İsrafil bəyi həmin hərbçi ilə qarışdırırlar.

-Ailəniz Amerikaya necə köçdü?

-1950-ci illərin ortalarında Hidayət bəy Paşabahçe Şüşə Fabrikinin (1930-cu illərdə almanlarla əməkdaşlıq nəticəsində qurulan dünyanın ən böyük şüşə istehsalçılarından biri) satıcısı işləyirdi.

Atam qardaşım Nəbi ilə mənim ABŞ-da Kolumbiya Universitetində təhsil almağımızı istəyirdi. Həmin universiteti seçməsi də əbəs deyildi. Atam 1930-cu illərin ortalarında Kolumbiya universitetində birincliklə doktorluq dərəcəsi alan Kasım Gülekə heyran idi. K.Gülek məzun olduqdan sonra Ankarada şəxsən Atatürk tərəfindən qarşılanıb. Həmin vaxt Atatürk onun alnından öpüb. O, Atatürkün təlimatı ilə siyasətə qoşuldu və nəticədə CHP-nin Baş katibi, DSP ilə Dövlət naziri, Baş nazirin müavini oldu. Atamız həmişə K. Gülekdən “Atatürkün alnından öpdüyü qəhrəman” deyərək bəhs edərdi. K. Güleyi bizə örnək göstərərdi. Lakin 1950-ci illərin sonlarında Türkiyə böyük iqtisadi böhrandan əziyyət çəkirdi və atamın artıq bizi Kolumbiya Universitetində oxutmaq üçün maddi imkanları yox idi. ABŞ-a köçmək istəyəndə atamın artıq 59 yaşı vardı, ingilis dilini bilmirdi. Çox az məbləğdə pulla atam ailəsini Nyu-Yorka köçürdü. Bundan sonra atam öz məqsədlərini həyata keçirə bilərdi. Yəni mən və qardaşım Kolumbiya Universitetində təhsil alardıq.

(Hidayət İsrafil)

1988-ci ildə Turqut Özalın müşaviri olduğum zaman Kasım Güləkin iqamətgahında qarşılıqlı görüş üçün nahar yeməyinə dəvət edildim. Həmin vaxt K.Gülek 83 yaşında idi. Siyasətdən uzaqlaşıb təqaüdə çıxmışdı. Onun yayda və qışda soyuq duş qəbul etdiyini hər kəs bilirdi. Evində mərkəzi istilik sistemi istifadə etmirdi. Evi qışda oduğu kimi çox soyuq olurdu. Nahar zamanı bir çox mövzularda xoş söhbətlər etdik. Amma ona olan hörmətimə görə məni bu görüşə dəvət etməsinin dəqiq səbəbini soruşmağa utandım.

Sonra dedi ki, söhbətimizi yaxşı yanan kaminli kitabxanada qəhvə içərək davam etdirək. Qəhvələr gəldikdən sonra bir az isinməyə başladım. K.Gülek isə nəhayət əsas mövzuya keçdi. Məni iki səbəbə görə dəvət etdiyini söylədi: Birincisi, Baş nazir Turqut Özala növbəti prezident seçkilərində özünü namizəd göstərməsini söyləməyimi istədi. Ona dedim ki, məmnuniyyətlə bu istəyini T. Özala çatdıracağam. Amma siyasi məsələlərdə təsirim olmadığı üçün bunun nəticə verəcəyinə şübhə etdim. İkincisi, ABŞ-da yüksək səviyyədə bilik, təcrübə qazanan və onları öz vətənində tətbiq edən biri kimi məni, o zaman Harvard Universitetində oxuyan öz uşaqlarına nümunə göstərdiyini və onlara rəhbərlik etməyimi istədi. Həmin vaxt atam yadıma düşdü, gözlərim yaşla doldu. Çünki ən gözəl anlarımı atam görə bilmədi. Əgər o, həyatda olsaydı həmin vaxt alnımdan öpərdi.

(Turqut Özal və Ayaz Mütəllibovla birlikdə)

-Ailənizin Azərbaycan əsilli olduğunu nə vaxt bildiniz?

-Mən həmişə ailə köklərimizin Azərbaycandan olduğunu bilirdim. Atam mənə əslən Qazaxdan olduğumuzu söyləmişdi. Amma əvvəllər bunun Qazaxıstan olduğunu düşünürdüm. Sonralar Bakıda olanda və Tiflisə gedərkən Qazaxda dayandıq, burada ailəmizlə bağlı mahnıların, aşıq musiqiləri və dastanların olduğunu gördüm.

-Azərbaycandakı ailə üzvlərinizlə əlaqə saxlayırsınızmı?

-Qardaşım və övladlarımdan başqa, ögey qardaşımın uşaqları – Qasım, Oktay və Gazale ilə əlaqə saxlayıram. Həmçinin vəfat etmiş bacımın (ögey) oğlu Habil ilə də əlaqə qururam.

(Hidayət İsrafil toyda – İstanbulda)

-Atanız Hidayət İsrafil haqqında bilmək istərik. Necə bir həyat yaşadı?

-Hidayət İsrafil 1900-cü ildə Gəncədə anadan olub. Anası Begüm xanım seyid (peyğəmbər nəslindəndir) olub. Gəncədə Nizami küçəsində yerləşən evinin bağçasının bir küncündə tarixi bir türbə var. Şəkili sizə göndərirəm.

Atam gimnaziyanı bitirib. Lakin həmin vaxt yaranan qarışıqlığa görə təhsilini davam etdirə bilməyib. Atası Mehmet Nəbi bölgənin “Meşə bəyi”si idi. (bu ünvan ailəmizdə uzun illər qaldı və 1990-cı ildə Gəncəyə ziyarət edərkən öyrəndim ki, atamın qardaşı Fərhad bəy də “Meşə bəyi” olub). Atamın ailəsigil bahar, yay və payızda Yuxarı Seyfəli və Aşağı Seyfəlidə, qış aylarında isə Gəncədə məskən salıblar. Mehmet Nəbi Bəy Gəncədəki ən nüfuzlu ailələrdən birinin lideri idi.  Böyük oğlu İsrafil bəy çar rejimi tərəfindən Moskvadakı Hərbi Akademiyada təhsil almaq üçün Gəncədən seçilən iki gəncdən biri idi.

(Polkovnik İsrafil bəy güllələnməmişdən öncə çəkilib)

Atamın xatirələrindən birini sizinlə bölüşəcəm. Atam 5 yaşında olarkən Mehmet Nəbi bəy öz adamları ilə Yuxarıdan Aşağı Seyfəliyə gedərkən bir qurup erməni tərəfindən pusquya düşüblər. Böyük bir qayanın arxasına sığınıblar və atam həmin vaxt atdan yıxılıb. Bunu görən Mehmet Nəbi bəy atamı xilas etmək üçün tez onun yanına qaçıb. Deyib ki, bizim birinci vəzifəmiz onu xilas etməkdir. Atamın yanına çatan kimi onu qucağına alıb və sol qolunun altında saxlayıb. Fikirləşib ki, birdən güllə atarlar, atama dəysə o, həlak olar. Atamı son ana qədər qorumağa çalışıb. “Ölsək də birlikdə ölərik” deyərək atamı sinəsinin üstünə qaldırıb. Bir neçə dəqiqə sonra atılan güllə onun düz qılıncının üstünə dəyib. Qayanın arxasında təhlükəsiz yerə çatan kimi atamı öpüb. Atam bunu hər zaman xatırlayırdı.

Atamın xatırladığı başqa bir hadisə də vardı. Yeniyetmə yaşlarında olarkən atam Mehmet Nəbi bəy və bir neçə atlı ilə birlikdə səyahət edərkən böyük bir erməni dəstəsi tərəfindən təqib olunublar. Həmin vaxt bir erməni rahib onların həyatını xilas edib. Tövlədə gizləniblər. Həmin rahib Mehmet Nəbinin yaxın dostu olub.

Bolşeviklər hakimiyyətə gələndə bütün ərzaq ehtiyatlarını, atları, mal-qaranı da ələ keçirmişdilər. Götürmədikləri tək şey torpağa basdırılmış soğanlar və hər payızda əhliləşdirilən bir ayğır və dağa-dərəyə qaçmış vəhşi atlar idi. Həmin vaxt Gəncədə qalan evin böyük oğul Hidayət idi.  O, bütün ailənin ehtiyaclarını ödəməli idi. Bir çörək dükanı və eyni zamanda qəssabxana açmaq üçün İrandan iki çörəkçi işə götürdü. Çox uğurlu oldu, pul qazandı. Mənə söyləyərdi ki, “3 atlı araba-troyka ilə gəzirdim”.

(Mehmet Nəbi İsrafil)

Ancaq atası Mehmet Nəbiyə sui-qəsd edildikdən sonra növbəti qurbanın özü olacağını düşünüb və qaçmağa qərar verib. Bir gecə bacısı Gülsümü yanına çağırıb. Paltosunda gizlətdiyi qızıl pullar barədə heç kimə heç nə deməyəcəyi ilə bağlı and içiblər. (Mən onunla 1990-cı ildə görüşəndə çox sevinmişdim. O, mənə bu məlumatı təsdiqlədi) Ertəsi gün səhər heç kimə demədən oranı tərk edib. Geridə isə hamilə arvadı Səkinə və bir yaşında oğlu Sabir qalıb. Mən illər sonra Gəncəyə getdiyim zaman Sabirlə tanış oldum. Bir müddət sonra atamın bir qızı da dünyaya gəlib. Adını Firəngiz qoyublar. O, polkovnik İsrafil bəyin dostu Əhməd Cavadın oğlu Aydınla ailə qurub. Amma mən Gəncəyə getdiyim zaman Firəngiz də vəfat etmişdi. Ancaq onun oğlu Kabil və ailəsi ilə tanış oldum.

Gəncəni tərk etdikdən sonra Hidayət bəy Şimali Qafqaz dağlarını piyada keçərək nəhayət Xəzər dənizinə qədər gedib çatıb. Çox ağır səyahət olub. Oradan Türkmənistana və daha sonra isə İrana gedib. İsfahana gəldikdən sonra bir otel otağı kirayə götürüb. Uzun müddət çimmədiyi üçün hamam axtardığını deyib. Onu mərkəzdəki məscidə aparıblar. Burada hamının bir yerdə yuyunduğu böyük bir hovuzu olan hamama gedib. Durulanmaq üçün pul müqabilində kiçik bir su qabı təmiz su ala biləcəyini deyiblər. Beləliklə o, böyük su qabında təmiz su sifariş verib. Həmin vaxt ətrafdakılar onun pullu olduğunu hiss ediblər. O, otel otağına gedəndə gecə otağa basqın edib bütün qızıl pullarını götürüblər. Nəhayət çox çətinliklə Tehrana gedib. Orada Türkiyə səfiri ilə əlaqə qurub. Səfir ona bütün səyahət sənədlərini təqdim edib. Atamı bir hərbçinin (müfreze) müşayəti ilə at belində Türkiyə sərhədinə aparıblar. Orada olan zaman öyrənib ki, Polkovnik İsrafil bəy Polşadadır. Beləliklə o da Varşavaya gedib qardaşı ilə görüşüb.

1940-cı ildə mənim anam Məryəmlə evlənib. Anamın əmisi oğlunun oğlu Lex Valensa Polşa prezidenti olub.

(Çingiz İsrafilin toyu- 1970-ci il)

İkinci Dünya Müharibəsinin sonunda atam İtaliyadan İstanbula bir qayıqla gedib. Qayıqda olarkən dizlərində deşiklər əmələ gəlib. Nəticədə şalvarını kəsməli olub. 1945-ci ilin payızında qısa şalvarın üzərinə kostyum geyinərək İstanbula gəlib. Bir müddət sonra anamla əlaqə qurub. 1946-cı ilin yayında biz də qatarla İstanbula gəldik. Türk pasportları ilə Türkiyəyə gəlməyimizə baxmayaraq, bizə vətəndaşlıq verilmədi. Məktəbə getmək vaxtı gələndə bizə dedilər ki, yalnız Xarici Vətəndaş Sertifikatı ilə dərslərdə iştirak edə bilərsiniz. Atam bunu qəbul edə bilmədi və Ankaraya getdi. Həmin sertifikatla bağlı Daxili İşlər Naziri ilə görüşüb. Görüş zamanı nazir bizə vətəndaşlıq vermək istəməyəndə atam bu hekayəni ona danışıb: “Bazarda gəzən bir adam qəfildən diqqətini çəkən zəif bir səs eşitdi və dükana girib nə etdiklərini soruşdu. Ona qızıl döydüklərini dedilər.  Bir qədər irəli gedəndə daha yüksək bir səs eşitdi. Gümüş döydüklərini dedilər. Birdən yenə səs eşitdi. Bu dəfə isə mis döydüklərini öyrəndi. Küncə dönəndə çox güclü bir səs onu bürüdü. Soruşduqda ona dəmir döydüklərini söylədilər. Bundan sonra həmin adam üzünü dəmirə tərəf tutub dedi ki, köşədəki qızıl, gümüş və mis səndən daha dəyərlidir, onları da döyürlər. Amma sənin kimi çox şikayətlənmirlər. Halbuki, sən onlardan daha ucuzsan. Dəmir həmin adama cavab verib: Döymə zamanı istifadə olunan bütün çəkiclər dəmirdəndir. Özüm özümü döydüyüm üçün bu qədər ağlayıb, şikayətlənirəm”. Bu hekayədən sonra Nazirlər Kabineti tərəfindən bizə vətəndaşlıq verildi.

(Hidayət İsrafilin sənədi)

ABŞ-a gəldikdən bir neçə il sonra Hidayət bəy ipoteka maliyyələşməsindən istifadə edərək əvvəl əmlak sahəsinə sərmayə qoydu və sonra restoran işinə başladı. Həmin vaxt Hidayət bəy Amerikanın Azərbaycan Türkləri Cəmiyyətinin nəzdində Nyu-York / Nyu-Cersi bölgəsində Azerbaycanlı Mühacirlərin Təşkilatını yaratdı və ilk sədri seçildi.

Üzvlərin çoxu Hidayət bəyin verdiyi fərdi giriş vəsiqələri ilə ABŞ-a gələ bildilər və bir çoxu da Polkovnik İsrafil bəy tərəfindən bolşevik hərbi əsirlərinin sıralarından xilas edilmişdi. Daha sonra Şimali Qafqaz, Ermənistan və Gürcüstan immiqrantları da oxşar cəmiyyətlər qurdular. Və Qafqaz xalqlarının sovet işğalı altındakı acınacaqlı vəziyyətinə diqqət çəkmək üçün siyasi lobbiçiliklə məşğul oldular. Hidayət bəyin ingiliscəsi məhdud olduğundan 1969-cu ildə Prezident Niksonun andiçmə mərasiminə dəvət olundum və bəzi fəaliyyətlərdə də iştirak etdim. İllər sonra Hidayət bəy bəzi üzvlərlə mübahisəyə qarışdı və onlara etiraz olaraq 1970-ci ildə həm sədrlikdən, həm də üzvlükdən istefa verdi.

(Azərbaycan Prezidentinin məsləhətçisi)

Azərbaycan və Şimali Qafqaz cəmiyyətləri öz üzvlərinə dəfn sahələrini 500 dollar müqabilində vermək üçün Nyu-Cersidəki Con F. Kennedi Qəbiristanlığına bitişik ərazinin almaq üçün əməkdaşlıq etmişdilər. Hidayət İsrafil 8 iyul 1972-ci ildə vəfat etdi.  Azərbayan Cəmiyyəti atamı dəfn etmək üçün bizə torpaq sahəsi satmaqdan imtina etdi. Dedilər ki, atam cəmiyyətin üzvlüyündən istefa verib. Çarəsiz qaldığım üçün Şimali Qafqaz Cəmiyyətinin sədri Ramazan bəylə əlaqə saxladım. Dedi ki, “Başımızın üstündə yeri var”  və 500 dolları almaqdan da (israrla) imtina etdi.

(Azərbaycan Təşkilatı, Nyu York toplantısı 1960-cı illərin əvvəlləri (Hidayət bəy, soldan ikinci)

-Hidayət İsrafil bəy heç Azərbaycana qayıtdımı?

-Bolşevik işğalı davam etdiyi müddətdə Azərbaycana qayıda bilmədi. Sovet İttifaqının öz ağırlığına tab gətirmədən dağılacağına inanırdı. Öz vətənlərindən uzaq düşən azərbaycanlıların toyunda hamı vətən həsrəti ilə ağlayırmış. Atam onlara deyib: “Allaha şükür edək ki, Vətəndən uzaqda keçən hər günümüz bizi vətənimizin azadlığına bir gün də yaxınlaşdırır”.

-Hidayət İsrafil və azərbaycanlı dostları Amerikada (Newark) məscid tikdirdilər?

-Atam vəfat edən zaman orada Azərbaycan məscidi yox idi. Onun ölümündən təxminən bir il sonra həmin Cəmiyyət mənimlə əlaqə saxlayaraq Azərbaycan məscidinə töhfə verməyimi istədilər. Həmin vaxt atamın cənazə mərasiminin başqa bir müsəlman icmasının məscidində keçirilməsini xatırladım. Onlara dedim: “Qurucu rəhbərinizə dəfn sahəsi verməkdən imtina etdikdən sonra hansı cəsarətlə məndən kömək istəyirsiniz?” Mən bu töhfədən imtina etdim. “Heç vaxt məscidinizə də, təşkilatınıza da ayaq basmayacam”. Atamın elə dəfnindən sonra ABŞ-dakı azərbaycanlılarla bütün əlaqələrimi kəsdim.

-Sizin ailəniz üçün Azərbaycan nə deməkdir?

-Atam həmişə deyirdi ki, “Allahdan sonra Peyğəmbər gəlir, Peyğəmbərdən sonra ən böyük qardaş gəlir”. Mehmet Nəbi bəyin böyük oğlu Polkovnik İsrafil bəy bütün ömrünü Azərbaycana həsr etdi və onun şərəfi uğrunda ölməyə hazır idi və bütün ailəmizin ən yüksək hörmət və təqdirini qazandı. Mehmet Nəbi bəyin bütün nəsli Polkovnik İsrafil bəyin adını ailəmizin soyadı olaraq qəbul etdi. Hamımız onun adına layiq olmağa çalışırıq. Atam hər zaman yanında gəzdirdiyi gümüş siqaret qutusundan istifadə edirdi. Qutunun ön hissəsinin mərkəzində Azərbaycan bayrağını var. Ətrafında isə onun ailəsinin və Varşavadan olan dostlarının imzaları var. (İsrafilin son iki hərfi yoxdur, Lula isə valideynlərimin bir-birlərini necə çağırdıqlarıdır). Heç vaxt atamın yanında siqaret çəkməsəm də, kolleci bitirdiyim zaman atam həmin qutunu mənə verdi.

(Həmin qutu)

Mən qardaşım M. Nəbiyə Kolumbiya Universitetində təhsilini davam etdirmək üçün kömək edərkən atam “Nəbini mənə ver. Onun bir iş adamı olmasını istəyirəm”- dedi. Atama cavab verdim ki, Nəbi əvvəlcə təhsilini başa vurmalıdır. Geologiya diplomu ilə məzun olduqdan sonra qardaşım Beyrutdakı Amerika Universitetinə yüksək dərəcə ilə daxil oldu. Amma Livandakı vətəndaş müharibə nəticəsində təhsilini yarımçıq qoydu. Və “Manhattan Arts & Antiques Center”də bir mağaza açaraq antik əşyalarla məşğul oldu. Manhettinin 57-ci küçəsində prestijli bir yerdir. Həm də samovarlar haqqında bir kitab yazdı. Atam bunu da görmədi. Amma onun arzusu həyata keçdi.

(Mehmet Nəbinin mağazası)

-Azərbaycan ailəmizin Vətənidir. Xalqımızın rifahına töhfə vermək üçün əlimdən gələni etdim, amma ehtiyac duyulan daha çox şeylər edəcəyim bir vaxtda Elçibəy tərəfindən qarşısı alındı.

-Əmim Polkovnik İsrafil bəyin Qarabağda erməni üsyanını yatırmaq cəhdləri Qarabağı Azərbaycanın bir hissəsi olaraq saxladı. Tam bir əsr sonra qəhrəman Azərbaycan əsgərləri güclü və mahir rəhbərlik altında Qarabağı işğaldan azad etdi və 30 illik ədalətsizliyə son qoydular.  İnamınızı itirməyin və bacardığınız qədər çox çalışmağa davam edin – Ən yaxşısı hələ gələcək.

Hafiz Əhmədov

HafizTimes.com

Oxuyun

Müsahibə

`I’ve never been to Azerbaijan` – Facebook CEO’s Dentist Dad: “Many people ask what we did to raise successful children” (EXCLUSİVE)

Yayımlandı

da

Tərəfindən

Dr. Edward Zuckerberg is the founder of Painless Social Media, a company geared toward bringing in new clients and bolstering relationships with existing ones. Throughout his career as a dentist, Dr. Edward Zuckerberg was a pioneer in the integration of technology in the dental office. He now uses his vast experience to help other dental practices use social media and new technology to grow and promote their own businesses. He graduated from the NYU College of Dentistry in 1978. From 1981 to 2013, he owned his own dental practice in Dobbs Ferry, NY, where he pioneered many painless techniques to help patients who suffered from dental fears and anxieties. He has always been an early adopter of technological advances in the field and was one of the first practices to convert to digital radiography and paperless records. He’s also the father of Facebook founder and CEO Mark Zuckerberg.

Dr. Edward Zuckerberg has been interviewed by Azerbaijani journalist Hafiz Ahmadov. HafizTimes.com proudly presents the exclusive interview with Edward Zuckerberg father of Facebook founder and CEO Mark Zuckerberg.

-I was born in New York City and received all my training in NY, including College and Dental School. I graduated from NYU College of Dentistry in 1978 and have been a licensed Dentist for over 40 years now. I was always fascinated by technology and employed many of the latest ones in my practice well before my peers, indeed I was a trailblazer! I computerized my office in 1985 with the first IBM PC XT. It was a very primitive machine with only 10MB hard drive and 512K RAM and operated with DOS as its’ operating system but it got me hooked as a way to automate many tasks while my colleagues were still using paper books and forms. Soon after I added an intraoral camera which enabled me to take pictures inside the patients’ mouths and show them on a TV screen what their situation was. Commonplace now, but back in the late 1980’s that was truly groundbreaking technology for a Dentist’s Office.

In the early 1990’s we added an air abrasion machine and were catering to the many Dental Phobic patients in our practice with a drill-free method to treat many small cavities. This was especially great for treating young children. In the late 1990’s my office was one of the first to adopt Digital X-rays and in 2005 I developed a system along with my son-in-law to digitize all our charts and remove practically all paper from our office. In 2008 we first offered CAD/CAM same day completed restorations for crowns, veneers and inlay/onlays.

-İsn’t it difficult to be a pioneer in the integration of technology in the dental office and development of techniques for delivering Painless Dentistry for over 40 years? What is Painless Dentistry?

-My son Mark, at the age of 12, wrote a program in 1996 that enabled the computers in our office to all talk together to allow communication among staff members. Indeed, this software, dubbed “Zucknet” was probably the world’s first Social Network! The “Painless” prefix to my name resulted from my ability to offer comfortable and caring treatment to my patients and many of them dubbed the name Painless DRZ for me.

My wife, Karen, who is a Psychiatrist, also helped me develop techniques to treat even the most phobic patients painlessly and so we attracted many patients to our office who were fearful of going to the Dentist.

Later, in my second and current career as a consultant and advisor to Dentists, Dental organizations and Dental Technology startup businesses, I noted that the methods for utilizing Social media were painful for them so I adopted the business name Painless Social Media.

I no longer manage my old Dental office Facebook Page, but thankfully Einstein Medical does it for me since I only practice Dentistry very part time. The page www.facebook.com/painlessdrz is a valuable resource for my patients. I do, however manage my current consulting page which is geared to help Dentists everywhere manage their own Social media presence and that can be found at www.facebook.com/painlesssocialmedia.

-How is going your daily life?

-I also enjoy spending lots of time with my wife and six grandchildren as well as my four children when they aren’t busy at work.  My time now is spent consulting, advising and lecturing to dentists and startups, plus the recreations of photography, hiking, travel and contract bridge.

-How is going your daily life? In your opinion, how should be the ideal family? What can Edward Zuckerberg advice to parents? -Tell us please about Edward Zuckerberg as a family head and father?

-Many people ask what we did to raise successful children. All I can say is that since you will spend more hours at work than almost anything else in life, it should be something you enjoy. We tried to allow our children to find their passions in life and supported and encouraged them to pursue careers that involved their passions.

-How was Facebook set up? Tell us please your role about setting up of Facebook? What is your thought about future of Facebook?

-While I did not have a direct role in the development of Facebook, I served as a very early advisor to my son in the very early development stages, but one of the brightest things he ever did was to surround himself with great advisors with much more business and technology experience than me, and he used those mentors to help him develop a successful business model, as well as following his own instincts and utilizing his own skillsets to create an amazing business.

-Do you want your grandchildren to be a dentist in future?

-While none of my children have become a Dentist, I would welcome one of my grandchildren to pursue the profession if they do it as a passion.

-We would like to know your thoughts about Azerbaijan, Baku. Would you like to visit to Baku?

-I have never been to Azerbaijan, but would certainly consider a visit there sometime in the future.

Hafiz Ahmadov

HafizTimes.com

Oxuyun

Trend yazılar