Bizimlə əlaqə

Araşdırma

“Vətən xainləri”nin xanımları: Mir Cəfər Bağırov öz süd anasını da həbs etdirmişdi – SİYAHI (FOTOLAR+ARAŞDIRMA)

Yayımlandı

da

1937-1953-cü illərdə Qazaxıstanın Akmol kəndinin ərazisində ALJİR adlanan dəhşətli bir yer vardı. Bu abbreviatura rus dilindəki “Акмолинский лагерь жён изменников Родины” sözlərinin baş hərflərindən yaranmışdı. SSRİ-də o dövrün ən ağır ittihamlarından biri – Cinayət Məcəlləsinin 58-ci maddəsi olan “vətənə xəyanət”də günahlandırılan şəxslərin həyat yoldaşları, bacıları, anaları bu düşərgədə saxlanılırdılar.

…Onların yatmağa nə yorğanları, nə də döşəkləri vardı. Quru saman üzərində gecələyirdilər. Bataqlıqlardan tapdıqları qamışları yandıraraq isinirdilər, aclıq, sussuzluqla mübarizə aparırdılar. Yaxınları, övladları və həyat yoldaşlarının vəhşicəsinə öldürməsini hiss edərək ağrı, işgənclərlə gözlərini əbədi həyata yumurdular. Bəzi qadınlar gördükləri dəhşətli hadisələrin təsirindən dəli olurdular. Hər gün ailə üzvlərinin adını sayıqlayıraq, özlərinə qəsd edib, həyatları ilə vidalaşırdılar. Körpə övladlarını evdə təkbaşına qoyub gələn anaların gecə çəkdikləri ah-nalə, fəryad səsləri düşəgənin ətrafına yayılardı.

Düşərgədə 18.000 qadın məhbus həyatı yaşayıb ki, onların arasında 44 azərbaycanlı xanım da olub. HafizTimes.com ALJİR məhbusu olan 44 azərbaycanlı qadının həyatı, doğmaları ilə bağlı faktları toplayıb. ALJİR məhbusları olan xanımların əksəriyyəti bu yaxınlarda 100 illiyini qeyd etdiyimiz Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurucularının ailə üzvləridir… Kimdir onlar?

Məmmədova Nəimə Rəşid qızı  1906-ci ildə Şəki şəhərində doğulub. O, xalq maarifinin təşkilatçılarından olan yazıçı-pedaqoq Rəşid bəy Əfəndiyevin kiçik qızı, tarixçi-alim, Azərbaycan Dövlət Universitetinin kitabxanasının direktoru Ağamir Məmmədovun həyat yoldaşı idi.

1937-ci ilin oktyabrında rəhbər orqanlara Ağamir Məmmədov haqqında məktub daxil olur. Məktubda onun və ailəsinin müsavatçı olduğu, əksinqilabi fəaliyyətlə məşğul olduğu yazılmışdı. Azərbaycan tarixininin qatı açılmamış səhifələrini öyrənən bir alimi ittiham etmək üçün bu, əsl fürsət idi…

Hər qapının bir gün döyüləcəyi gözlənilən illərdə Nəimə xanımın ağlına da gəlmirdi ki, onun həyat yoldaşını ölkəyə xəyanətdə, satqınlıqda ittiham edə bilərlər. Ağamir Məmmədovun yoxa çıxması məlum olanda o, xəstəxanaları axtarmağa başlayır. Başına qəza gəldiyini güman edir. Lakin axtarışları heç bir nəticə vermir. Bir neçə gün sonra məlum olur ki, Ağamir Məmmədov 10 yanvar 1937-ci ıldə Azərbaycan SSR Xüsusi Dövlət İstintaq Komitəsi (XDİK) tərəfindən terrorçu əksinqilabi-millətçi, pantürkist təşkilatın üzvü kimi həbs edilib.

Nəimə xanımın bütün sualları cavabsız qalır. O, evdən əri üçün yemək gətirmək, onu görmək istədiyini desə də, imkan vermirlər. Yalnız dəyişmək üçün alt paltarları gətirməsini icazə verirlər. Çirkli paltarları ona qaytaranda məlum olur ki, köynəyinin arxasında zolaq-zolaq qan ləkələri var. Bu, Ağamir Məmmədova işgəncə verildiyini göstərirdi.

“Hazır şahidlər” vasitəsilə onun “günahı sübut olunur”. İftiralar yağdırmağa başlayırlar. Ancaq Ağamir Məmmədov elan olunmuş ittihamların heç birini qəbul etmir. Üç aylıq istintaqdan sonar, 5 yanvar 1938-ci ildə SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyasının Səyyar Sessiyasının qərarına əsasən 1-ci kateqoriya ilə güllələnməyə məhkum edilir.

Artıq Nəimə xanım əmin idi ki, bütün sürgün olunanların ailəsini Bayıla aparan qara maşın çox yaxında onların da qapısına gələcək. Həmin günə qədər səksəkə içində iki ay keçir. Və nəhayət, 10 aprel 1938-ci ildə iki nəfər içəri girir: “Yığışın, bir dəstə paltar götürün, balaca çemodan olsun, başqa dəyişəkləri də qoyun və bu qoca arvadla vidalaşın, qayıtmayacaqsınız!”

Nəimə xanımı fəlakətlərə düçar olmuş, qəm dəryasına batmış qadınların olduğu dəmir barmaqlıqlar arasına itələyib salırlar. Bir neçə gün sonra həmin qapı yenə açılır. Ağ saçları üzünə tökülmüş bir qadını içəri gətirirlər. Nəimə xanım həmin qadını belə xatırlayır: “Ağzının qanı solğun çöhrəsinə yayılmışdı. Su tapıb içirtdik. Özünə gələndən sonra əllərini göyə qaldırıb, dodaqları altında nəsə pıçıldadı, sonra döşlərini tutub, başını qaldırdı, ah-zarlı səsi həbsxananın lal divarlarını titrətdi: “Ay Allah, Mir Cəfərə bu döşümdən verdiyim südü haram elə, onu dünya işığına həsrət qoy!” Həmin qadın Mir Cəfər Bağırovun süd anası imiş. Ona süd verən qadına mərhəmət göstərməyən insanın başqalarına nəzakətli olacağını gözləməyə dəyməzdi.

Nəimə xanımı iki ay istintaqsız Bayıl həbsxanasında saxlayırlar. Bir gün içəri iki nəfər girir və hökmü oxuyur. Digər qadınlar kimi onun da adı çəkilir. Səkkiz il Azərbaycandan kənara sürgün! Qadınların “nəyə görə” sualının cavabı isə belə olur: “Siz xalq düşmənlərinin arvadlarısınız!”

Onunla birlikdə sürgün olunanların arasında Ruhulla Axundovun arvadı Frida Naumovna və Soltan Məcid Əfəndiyevin arvadı Zivər xanım da var idi.

Onları mal-qara daşınan qatarlara doldurub, naməlum istiqamətə aparırlar. Qatarı müəyyən yerlərdə saxlayıb, meyitləri çölə atırlar. Qadınların çoxu dəli olur, özünə qəsd edir. Yalnlz ən güclü iradəyə sahib olan qadınlar o cəhənnəmə tab gətirə bilirlər. Nəimə xanım da güclü qadınlardan biri idi. O, çəkdiyi əzaba yalnız ona görə dözürdü ki, inanırdı: bir gün haqq öz yerini tapacaq, o, yaşadıqlarını başqalarına danışa biləcək, ağır sürgün həyatının canlı şahidi kimi hər şeyi sonrakı nəsillərə çatdıracaq.

Qadınları Rusiyanın soyuq Seqeja şəhəri yaxınlığında hasara alınmış həbs düşərgəsinə gətirirlər. Onlar burada köynəklərin yaxasına bəzək vurur, başqa işlər də görürlər. Nəimə xanım qeyd edir ki, Soltan Məcid Əfəndiyevin arvadı, bacarıqlı həkim Zivər xanımın gözləri zəif gördüyü üçün ona tualet təmizlədiblər.

O, tez-tez atasını fikirləşir, onun üçün necə narahat olduğunu təsəvvür edirdi. Atasına olan bağlılığından, sevgisindəndir ki, onun ölümünü də hiss edir: “Qırx ikinci ilin fevral günlərinin birində elə bil dünya bir anlığa dayandı. Gözlərimə qaranlıq çökdü. Elə qışqırdım ki, səsimə barakdakılar oyandılar: “Nə olub sənə, özünü ələ al!” Mən ömrümdə ilk dəfə yanıqlı-yanıqlı ağladım. Deyirdim, atam daha bu dünyada yoxdur, o ölüb!”

Həbsdən qayıdandan sonra öyrənir ki, atası 1942-ci ilin fevralında onun azad olunması üçün Moskvaya mərhəmət ərizəsi göndərib. Lakin rədd cavabı alıb. Bundan bir neçə gün sonra isə gözlərini əbədi yumub…

Nəimə xanımı 1943-cü ildə azad edirlər. Amma bir şərtlə: birbaşa Azərbaycana gedə bilməz, bir neçə ay Qazaxıstanda yaşamalıdır. Azərbaycan Dövlət Universitetinin riyaziyyat professoru olan qardaşı Məmməd bəy işə qarışır, Azərbaycana qayıtmağına icazə ala bilir. Ancaq qayıdanda o qədər dəyişibmiş ki, qardaşı onu tanımır.

“Qapını açıb içəri girdim. O, mətbəxdə nahar edirdi. Səsə bəy başını qaldırdı, fikirləşdim ki, ayağa duracaq, məni qucaqlayacaq. Belə olmadı. Yəqin etdim ki, məni tanımayıb. Arvadını səslədi. Dedi, dilənçiyə pay ver, yola sal. Ürəyim gedib yıxıldım. Qardaşım arvadı ilə köməkləşib, məni yerdən qaldırdılar. Tanıdı. Qardaşım, gəlin və mən bir müddət bir-birimizə sarılıb, hönkür-hönkür ağladıq”,- deyə Nəimə xanım sonralar xatırlayırdı.

Sürgündən qayıdandan sonra heç bir tanışı onunla ünsiyyət saxlamır, hamı ondan qaçır. Bunu da anlamaq olardı. Çünki sürgündən qayıtmış biri, üstəlik, “xalq düşməninin arvadı” ilə ünsiyyət saxlayan hər kəsi təhlükə gözləyirdi.

Bir gün Nəimə xanım DİN-ə gedir və iş istəyir. Bu fikrinə gülürlər. Lakin o, dediyindən dönmür. Orada süpürgəçi kimi də olsa, işləmək istədiyini deyir. Yalnız bu yolla normal cəmiyyətə qarışa biləcəyini düşünür. Əmin idi ki, insanlar DİN-ə gedib-gəldiyini görsələr, onunla ünsiyyətdən qaçmazlar.

Yaşlı bir kişi onu dinləyir. Tutulmamışdan qabaq elmi işçi olduğunu öyrənir. Onu Şəkiyə ipəkçiliyə göndərməyə qərar verirlər. O, bir neçə il – Mir Cəfər Bağırov həbs olunana qədər Şəkinin ipək sənayesi fabriklərində laboratoriyada işləyir. İiyirmi ilə yaxın isə respublikanın ipəkçilik üzrə mərkəzi təşkilatlarında çalışır. Əzmi, inadkarlığı sayəsində əzablara dözür, ölkənin ən güclü mütəxəssisinə çevrilir. Həyat yoldaşına bəraət almağa da nail olur.

– Mehdiyeva Setar Hüseyin qızı – 1910-cu ildə Qaryagin şəhərində anadan olub. Həbs edilərkən 9 yaşında Fikrət adlı oğlu, 3 yaşında Rima adlı qızı varmış. Həyat yoldaşı Mehdiyev Mehdi Adıgözəl oğlu ictimai xadim idi, 1895-ci ildə Cəbrayıl qəzasının Qarakollu kəndində dоğulmuşdu. 1908-ci ildə Şuşa seminariyasına daxil оlub, 1911-ci ildə oranı bitirib, sоnra Gürcüstan hərbi dəmiryоlunun çəkilişində fəhləlik edib. 1914-cü ildə Dоnbasda bir sıra məşhur inqilabçılarla tanış оlub.

О, 1915-1918-ci illərdə Türküstan vilayətinin Buxara dəmir yоlunda yükdaşıyan işlədiyi vaxt Birinci Dünya Müharibəsinin başlanması xəbərini eşidib. Tale elə gətirir ki, Mehdi 1918-ci ildə Çapayevin kоmandanlıq etdiyi 25-ci divizyaya düşür. Divizyanın tərkibindəki yeganə azərbaycanlı kimi ağqvardiyaçılara və xarici müdaxiləçilərə qarşı mübarizə aparır. M.V.Frunzenin Türküstan cəbhəsinə kоmandanlığı dövründə M.Mehdiyev həmin cəbhənin sıvari döyüşçüsü kimi vuruşur.

1920-ci ilin əvvəllərində Həştərxanda S.M. Kirоv ilə tanış оlan M.Mehdiyev aprelin 27-də XI Qızıl Оrdunun tərkibində Bakıya gəlir. Bakıda bir çоx məşhur bоlşeviklərlə yaxından tanış оlur. Azərbaycanda Sоvet Hakimiyətinin qələbəsindən sоnra bir sıra məsul vəzifələrdə çalışır.

Mehdi Mehdiyev SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyanın Səyyar Sessiyasının qərarı ilə 13.10.1937-ci ildə “əksinqilabi-millətçilik fəaliyyətinə görə” güllələnməyə məhkum edilir. Bundan sonar xanımı – Mehdiyeva Sitarə Hüseyn qızı “vətən xainin həyat yoldaşı” ki¬mi 8 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilir.

– Mehtiyeva Dursun Həmzə qızı – 1907-ci ildə Gəncədə doğulub. 8 yaşında Sahib adlı oğlu, 3 yaşında Xalidə adlı qızı varmış. Həyat yoldaşı Mehdiyev Eyyub Nağı oğlu “əksinqilabi-millətçilik fəaliyyəti”nə görə güllələnməyə məhkum edilib. Dursun Mehdiyeva “vətən xaininin həyat yoldaşı” kimi 8 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilib

– Muradova Səfurə Nəsib qızı – 1902-ci ildə Zaqatala şəhərində doğulub. Həbs edilərkən 16 yaşında Oğuz adlı oğlu vardı. Həyat yoldaşı Muradov Səbri Murad oğlu 3 yanvar 1938-ci idə əksinqilabi-millətçilik fəaliyyətinə görə I kateqoriya ilə həbs edilib. Səfurə xaım SSRİ MİK-nin 4 iyul 1934-cü il qərarı əsasında “vətən xaininin həyat yoldaşı” kimi 8 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilib.

– Naibova Məryəm Əli qızı – 1900-cı ildə Zaqatala rayonunun Çardaxlar kəndində anadan olub. Oğlu Bayram 1931-ci, ögey oğlu Qazı Məmməd – 1923-cü ildə dünyaya gəliblər. 1931-ci ildə qolçomaq ailəsi kimi həbs olunaraq, Azərbaycan Dövlət Siyasi İdarəsi Fövqəladə Üçlüyünün qərarı ilə uşaqları ilə birlikdə Qazaxstana sürgün ediliblər.

– Nurməmmədova Fatma Abdul qızı- 1899-cu ildə Şamaxı şəhərində doğulub. Həyat yoldaşı Nurməmmədov Mirzə Həsən 4 iyul 1937-ci ildə SSRİ Ali Məhkəmə Hərbi Kollegiyanın Səyyar Sessiyası tərfindən əksinqilabi terrorçuluq fəaliyyətinə görə 2-ci kateqoriya ilə həbs edilib. Nurməmmədova Fatma Əbdül qızı “vətən xaininin həyat yoldaşı” kimi 8 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilib.

– Eyyubova Sənubər Nəsibovna – 1905-ci ildə Qazax bölgəsinin Dağ Kəsəmən kəndində imkanlı ailədə doğulub. Atasının zavodları, neft anbarları, dəyirmanları vardı. Lakin bu var-dövlət gənc qızı maraqlandırmırdı. O, oxumağa, təhsil almağa can atırdı. 1920-ci ildə ali təhsil almaq üçün Bakıya gəlir. Həmin dövrdə Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulur. Sənubər 1920-ci ildə Kommunist Partiyasına üzv olur. 1924-cü ildə Sənubər daha 16 nəfər gənc qızla birlikdə Azərbaycan Ali Pedaqoji Qadın İnstitutunu bitirir. Onu təyinatla Qubaya göndərirlər.

Gənc müəllimə Qubada böyük çətinliklərlə üzləşir. Sənubər Əyyubovanın bacısı qızı Ruhəngiz Fətullayevanın xatirələrindən: “Xalam deyirdi ki, yaxın rəfiqəsi Sürəyya Xəlifəzadə ilə Xaçmazda qatardan düşüb, faytona əyləşirlər. Faytonçudan xahiş edirlər ki, onları Qubada yaşlı bir qadının evinə aparsın. Axı onların Qubada heç bir tanışları yox idi. Nadürüst faytonçu isə onları Hacıağa adlı yaşlı bir kişinin evinə aparır. Hacıağa qızların nə məqsədlə gəldiyini, varlı ailədən olduqlarını bilincə, deyir: “Nəbadə bayıra çıxasınız, sizi çadrasız görsələr, öldürərlər…”

Sənubər Əyyubova dörd il Quba Qızlar Seminariyasına rəhbərlik edir. O, qızların təhsilinə, təlim-tərbiyə işlərinə çox ciddi yanaşırdı. Özü təbiət dərslərini tədris edirdi. Seminariyanı bitirən məzunları müxtəlif yerlərə müəllim işləməyə göndərirdilər.

Sənubər xanımın səyi ilə Qubada qadınlar klubu da açılır. İllər ötür. Qızlar Seminariyasının açılmasında olmazın çətinliklərə rast gələn Sənubər xanım qubalıların sevimlisinə çevrilir. Onun qədəmləri hər evə sevinc bəxş edirdi. Qubada doğulan qızlara qoyulan “Sənubər” adının verilməsi gənc müəlliməyə bəslənilən dərin hörmətin izharı idi.

Gənc müəllimə 1928-cı ildə Qubanın prokuroru Mehdi Məhərrəmovla ailə qurur. Onlar Bakıya qayıdırlar, Mehdi Respublika prokurorunun müavini, Sənubər isə maarif komissarlığında şöbə müdiri olur. 1930-cu ildə bu xoşbəxt ailədə Alanqo adlı qız, bir neçə il sonra isə Çingiz adlı oğlan dünyaya gəlir.

1935-ci ildə Sənubər Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun tarix-coğrafiya fakültəsinin dekanı təyin edilir. Beləcə, hər şey irəliyə, daha fərəhli günlərə doğru gedirdi…

1937-ci ilin yayında pedaqoji institutun tələbələri üçün Şuşada təkmilləşdirmə kursları təşkil edirlər. Sənubər də uşaqlarını götürüb oraya gedir. Günlərin birində onun qaldığı otağın qapısı döyülür və iki nəfər içəri girir. Nisbətən yaşlı olanı cibindən bir kağız çıxarıb, göstərir. Bu həbs olunmaq üçün sanksiya idi. Heç bir seçimi qalmayan ana uşaqlarını dayələrinə tapşırır və deyir ki, onları nənələrinin yanına aparsın. Uzun ayrılıq başlanır…

Sənubər xanım ömür-gün yoldaşının həbs edilməsini də həbsxanada öyrənir. Mehdi köhnə bolşevik Sarı Şəmistanla bir kamerada qalırdı. Şəmistan Sənubərin əmisi oğlu idi. Onu tutan kimi, həyat yoldaşı Pərini də həbs etmişdilər. Pəri isə Səməd Vurğunun əmisi qızı idi. Dustaq otağında dörd qadın – Ayna Sultanova, Xavər Qarayeva, Sevgili Hacıyeva və Sənubər Əyyubova birlikdə idilər.

Sənubər xanıma çoxlu işgəncələr versələr də, boynuna bir şey qoya bilmirdilər. Ruhəngiz xanım söyləyir ki, sürgündən qayıdandan sonra xalası həmin acı anları belə xatırlayırdı: “Özünü müstəntiq adlandıran cəllad pəncərənin qarşısına gəlib, onu taybatay açdı. Məni pəncərənin önünə çağırdı. Aşağıda maska taxmış bir kişi əlində şallaq, müntəzir dayanmışdı. Yerdə kisənin içində nəsə tərpənirdi. Bədənim üşəndi. Ani olaraq beynimdən keçdi: “Birdən kisədəki Mehdi olar?!” Gözlərimə qaranlıq çökdü. Əgər o, Mehdi deyilsə, onda müstəntiq məni niyə pəncərə önünə çağırdı? Müstəntiq «Vur!» əmrini verəndən sonra aşağıda döyülən adamı mənə göstərərək, mənəviyyatımı sarsıtmaq, yazılı kağızlara qol çəkdirmək istəyirdi».

Gənc qadın bayılır, üzünə su çiləyirlər. Özünə gəlmədiyini görüncə, yenidən kameraya aparırlar.

Mehdi Məhərrəmov həbsxanada güllələnir. Sənubər xanımı isə SSRİ XDİK-nin 29 may 1938-ci il qərarına əsasən “xalq düşməninin arvadı” kimi Qazaxıstana sürgün edirlər.

Bu qədər haqsızlıqlara tuş gələn Sənubər Əyyubova həyatla çarpışır, gözü önünə qurub-yaratdığı işləri gətirir, “Mən sınmamalıyam” deyirdi. Elə bil uca, işıqlı zirvədən qaranlıq quyunun dibinə yuvarlanmışdı.

1947-ci ilidə Sənubər xanım sürgündən qayıdır. Qocalmışdı, amma yenə də sarsılmamışdı. Bəraət alana qədər Kürdəmirdə, Şamaxıda baytar həkimi işlədi. Övladlarının hər ikisi ali təhsil aldı.

1956-cı ildə bir çox günahsız repressiya olunmuş şəxslər kimi ona və ərinə (ölümünüdən sonra) bəraət verildi. Bakıda yaşamaq hüququ bərpa edildi. Pedaqoji fəaliyyətə qayıtdı, müxtəlif işlərdə BDU-nun prorektoru vəzifəsində çalışdı. 1967-ci ildə Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni ilə təltif edildi. 1970-ci ildə, 65 yaşında dünyasını dəyişdi.

–Rzayeva Balabacı Hüseyn qızı – 1902-ci ildə Bakıda doğulub. Həbs edilərkən 8 yaşlı Sona adlı qızı varmış. Həyat yoldaşı Cəfər Rzayev əksinqilabi-terrorçuluq fəaliyyətinə görə həbs edilib. Balabacı Rzayeva “vətən xaininin həyat yoldaşı” kimi 10 noyabr 1937-ci ildə tutularaq, Seqejlaqa, oradan isə Karlaqa gətirilib.

–Rzayeva Firəngiz Marzayevna – 1901-ci ildə İranın Qəzvin şəhərində doğulub. Qızları Zaranın 17, Kamilənin 9 yaşı varmış. Həyat yoldaşı Səfərov Həsən Qulam oğlu perspektivli kadr sayılırdı, Lenin ordeni də almışdı. Söhbətlər gedirmiş ki, yuxarı vəzifəyə çəkəcəklər. Bir gün Mircəfər Bağırov kurortda olan H.Səfərovun geri çağırtdırır. 28 avqust 1936-cı ildə SSRİAli Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyası tərəfindən I kateqoriya üzrə həbs edilir. Firəngiz xanım isə “vətən xaininin həyat yoldaşı” ki¬mi SSRİ XDİK Xüsusi Müşavirəsinin 7 iyul 1938-ci il qərarına əsasən 5 il müddətinə Karlaqa göndərilir.

– Sadıqova Qeysə Nəsir qızı – 1912-ci ildə Şuşa şəhərində anadan olub. Həyat yoldaşı Sadıxov Qəmbər Nəsir oğlu (1899) Sovet Quruculuğu və Hüququ İnstitutunun rektoru, Marksizm-leninizm İnstitutunun direktoru, AK(b)P MK sovet ticarəti şöbəsi müdirinin müavini olub. 12 oktyabr 1937-ci ildə əksinqilabi trotskiçi-terrorçuluq fəaliyyətinə görə I kateqoriya ilə həbs edilib. Qeysə Sadıxova da “vətən xaininin həyat yoldaşı” ki¬mi 8 il müddətinə azadlıqdan məhrum olunur.

– Salamzadə Fəridə Rəhmanovna – 1910-cu ildə Şəki şəhərində doğulub. 1933-cü ildə qızı Quzeyda dünyaya gəlib. Həyat yoldaşı, tənqidçi, tarixçi Salamzadə Əbdül Əziz oğlu 1907-ci ildə Nuxada anadan olub. Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun doktorantı, Azərbaycanda ilk tarix elmləri namizədi idi. SSRİ Ali Məhkəməsi Hərbi Kollegiyasının 11 oktyabr 1937-ci ildə keçirilən səyyar Hərbi Kollegiyasının hökmü ilə “trotski-terrorçuluq fəaliyyəti”nə go¬rə güllələnməyə məhkum edilib. Bundan sonra Fəridə xanım “vətən xaininin həyat yoldaşı” ki¬mi 8 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilib.

Hafiz Əhmədov

Hafiztimes.com

Araşdırma

`Meyiti yandıracaqdılar, 4 nəfər eyni məzarda, təyyarə qəzası və zəhərlənmə` – Xoyskilərin faciəsi ARAŞDIRMA (FOTOLAR)

Yayımlandı

da

Tərəfindən

“Maddi imkanları olmadığına görə 4 nəfəri bir qəbirdə dəfn etdilər”

“Xahiş edirəm onun meyitini yandırmayın…”

“İlk üçrəngli Azərbaycan bayrağını evimizdən ya oğurladılar, ya da itirdik”.

HafizTimes.com Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (AXC) ilk baş naziri olan, daxili işlər, hərbi, ədliyyə və xarici işlər nazirlər vəzifəsində çalışan Fətəli xan Xoyskinin qardaşı, general Hüseynqulu xan Xoyskinin varislərinin həyatını araşdırıb.

Hüseynqulu xan Xoyskinin İstanbulda yaşayan nəvəsi Leyla xan Xoyski HafizTimes.com-a danışır:

-Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (AXC) bütün qurucularını, ulu babalarımızı gördüyüm üçün çox xoşbəxtəm. Onlar 1920-ci ildə bura gəliblər. Məmməd Əmin Rəsulzadəyə mən “əmi” deyərdim. Babalarım 28 mayı çox gözəl qeyd edərdilər. Bütün mühacirlər bir yerə toplaşardı. 28 may mənim üçün də müqəddəs bir gündür. Həmin gün oturub ağlayıram, Azərbaycan üçün dualar edirəm. Azərbaycanda Cümhuriyyət dağıldıqdan sonra qurucular oradan köçmək məcburiyyətində qaldılar. Bir daha geri qayıda bilmədilər. Bu barədə heç nə danışa da bilmirdilər. Cümhuriyyətin qurucularının Azərbaycanda olan qohum-əqrabalarını öldürdülər. Onların həyatının çətinliklərini izah etmək mənə çox ağırdır. Mən və qardaşım isə burada doğulduq. Atam Türkiyəyə gələn zaman 18 yaşında imiş. Həyatımız gözəl olsa da, ürəyimizdə bir həsrət vardı.

İlk 5 üçrəngli Azərbaycan bayrağıdan biri sovetlər zamanında – 70 il bizim evdə gizli qaldı. Amma həmin illər ərzində Azərbaycan bayrağı bizim evdə açıq şəkildə dalğalandı. Ulu babam həmin bayrağın ətrafına qızıl pullar düzmüşdü. O vaxtı uşaq idim, babamgilə gedəndə divarda üçrəngli, kənarları qızılı pullarla bəzənmiş bir parça gördüm. Rəngləri çox gözəl idi. Adamı özünə heyran edirdi. Sonra başqa bir evə köçən zaman onları itirdik, ya da oğurladılar. O bayraq bizim üçün çox dəyərli, müqəddəs və toxunulmaz idi. Sonralar Azərbaycan bayrağının yağlı boya ilə tablosunu çəkdik.

(Zahid xan Xoyski, Adilə Şeyxzamanlı, Həsən Həsənov -1992)

Zahid xan Xoyski – Azərbaycanın ictimai və siyasi xadimi. Azərbaycan Cümhuriyyətinin baş naziri olmuş Fətəli xan Xoyskinin qardaşı general Hüseynqulu xanın oğlu. Nyu-Yorkda (ABŞ) yaşayıb, mühəndis-energetik kimi fəaliyyət göstərib. Həyat yoldaşı Tereza xanım Polşa mənşəli olub. Qızı isə Yeganə xan Xoyskidir.

Amerika Azərbaycan Cəmiyyətinin (ASA) sədri Tomris Azəri HafizTimes.com-a danışır:

-Leyla xala əvvəllər mənə danışardı ki, Amerikada yaşayan əmisi oğlu Zahid xan Xoyskidə Azərbaycan bayrağının orijinalı var. Zahid xan Xoyski Polşadan olan həyat yoldaşı Tereza və qızı Yeganə ilə birlikdə Long Island, Nyu-Yorkda yaşayırdılar. Yaxşı münasibətlərimiz var idi və o, mənə məktub yazırdı (məktublar hələ də məndə var) və anam onunla tez-tez telefonla danışırdı.
Leyla xala mənə demişdi ki, Azərbaycan Demokratik Respublikası barədə çox sayda qeydlər Zahid xan Xoyskidədir.

“Zahid xan Xoyskinin meyitini yandıracaqlar”

1997-ci ilin yayında mən işdə idim və Zahid xanın qohumlarından biri Enis mənə zəng etdi: “Zahid xan vəfat etdi və onun cənazəsini dəfn etməyə ailəsinin pulu yoxdur. Zahid xanın meyitini yandırmağı düşünürlər…”

Bu məni çox narahat etdi. Belə böyük bir ailənin oğlunu necə yandırarlar axı?! Enisə zəng edib dedim ki, xahiş edirəm bütün xərcləri öz üzərimizə götürəcəyik. Zahid xana layiq bir dəfn mərasimi təşkil edəcəyimi dedim: “Xahiş edirəm onun meyitini yandırmasınlar…..”

Dərhal Nyu-Yorkdakı Fatih məscidinə zəng etdim. Dedim ki, Zahid xan Xoyskinin meyitini götürüb məscidə aparsınlar. Oradakı səlahiyyətli şəxslərdən xahiş etdim ki, yaşayış yerinin yaxınlığındakı Long Island-da uyğun bir qəbirstanlıq tapsınlar və Zahid xanın cənazəsini orada dəfn edək.

Azərbaycanın BMT-dəki nümayəndəsinə zəng etdim. Səfir Eldar Quliyevə məlumat verdim, istədim ki, dəfn zamanı bizim yanımızda olsun.

“Zahid xan Xoyskinin cənazəsini Azərbaycan bayrağı ilə bürüdük”

-Zahid xan Xoyskini dualarımız sədasında və Azərbaycan bayrağına bürünmüş tabutunda dəfn etdik. Səfir Eldar Quliyev Azərbaycan dövləti adından Zahid xan Xoyski üçün məzar daşı hazırlatdı. Məzar daşının üzərində bu qeyd olundu: “Zahid xan Xoyski..Son of Azerbaijan”.

“Zahid xanın qızı Yeganə Xoyski Azərbaycanın orijinal bayrağını mənə vermədi”

-Dəfn mərasimindən sonra Zahid xan Xoyskinin qızı Yeganədən xahiş etdim ki, bütün sənədləri və orijinal Azərbaycan bayrağını mənə versin. Ondan istədiyim tək şey idi. Çünki bilirdim ki, bunların heç birinin onun üçün əhəmiyyəti yoxdur.

Dəfələrlə zəng etdim, o heç cavab da vermədi. Heç vaxt mənə heç nə vermədi. Bu günə qədər də bütün bu vacib sənədlərə və bayrağımıza nə baş verdiyini bilmirəm.

(Valiyə xan Xoyski)

Valiyə xan Xoyski – Hüseynqulu xan Xoyskinin qızı. Azərbaycan Demokratik Respublikasında ordu zabiti, Gəncə alayında briqada komandiri, Azərbaycanın sovetləşməsinə etiraz əlaməti olaraq Gəncədə başlayan üsyanın rəhbərlərindən biri Cahangir bəy Kazımbəyli ilə ailə həyatı qurub. Abbas, Mustafa, Əli bəy adlı oğulları dünyaya gəlib. Azərbaycanı bolşeviklər işğal etdikdən sonra Polşaya köçüblər. Daha sonra Almaniya, İtaliya və İstanbula köçəməli olublar. Valiyə xan Xoyski həyat yoldaşı Cahangir bəylə birlikdə “Prometey” cəmiyyətində istilaçı ruslara qarşı mübarizə aparıb. Onlar Azərbaycan dilində qəzet və jurnal nəşr edib, “Azəri-türk” dərnəyini yaradıblar.

(Valiyə Xan Xoyski ailəsi ilə birlikdə)

HafizTimes.com Valiyə xanım Xoyskinin İtalyada yaşayan nəvəsi Daniel Kazımbəylini tapıb, həmsöhbət olmağa çalışıb. Daniel Kazımbəyli nənəsi Valiyə xan Xoyski ilə bağlı bir çox məqamlara aydınlıq gətirib. O, ailəsinin fotolardan ibarət şəxsi arxivini də HafizTimes.com-a təqdim edib:

-Nənəniz Valiyə xan Xoyski necə bir insan idi? Onu necə xatırlayırsınız?

-Təəssüf ki, nənəmi heç vaxt görməmişəm. Yunanıstanda Olimpus dağında təyyarə qəzası zamanı dünyasını dəyişib. O, azərbaycanlılara kömək etmək üçün gedibmiş. Atam  həmişə mənə deyirdi ki, nənəm qeyri-adi istedada malik, mükəmməl  bir insan idi. O, əsl insani duyğulara malik şəxsiyyət, böyük bir Xan Xoyski idi. Babam Cahangir Kazımbəylinin isə zəhərlənərək öldürülməsindən şübhələnirik.

 Mənim qanım, kökümün Azərbaycan ərazilərindən gəlməsi xoşbəxtlikdir. Xoyski-Kazımbəyli ailəsinin üzvü olmaqdan qürur duyuram. Mütləq gəlib Azərbaycanı ziyarət edəcəyəm. Ailəm haqqında daha çox məlumata sahib olmaq üçün Azərbaycana səfər etməkdən şərəf duyaram.

HafizTimes.com olaraq Zahid xan Xoyskinin qızı, Xoyski ailəsinin Amerikadakı  sonuncu nümayəndəsi Yeganə xan Xoyski ilə bağlı uzun müddət davam edən araşdırma apardıq. Yeganə xan Xoyskinin məzarı ilə qarşılaşdıq. 4 nəfər bir məzarda…

(Yeganə xan Xoyskinin məzarı)

“Yeganə xan Xoyski 1944-cü ilin yanvarın 1-də anadan olub.  1961-ci ildə Nyu-Yorkda Dana Martin adlı bir şəxslə ailə həyatı qurub. Həyat yoldaşı memar olub. Çox erkən – 57 yaşında (23 noyabr 2001) ağır xəstəlikdən vəfat etdi. Maddi çətinliklərə görə, Rohode İsland-dakı “Greenwood” qəbirstanlığında həyat yoldaşının ailəsinin olduğu məzarda dəfn edildi…”

Hafiz Əhmədov

HafizTimes.com

“Babam bəlkə də zəhərlənərək öldürülüb” – Kazımbəyli və Xoyskinin İtaliyadakı biznesmen varisi ilə eksklüziv müsahibəni BURADAN oxuya bilərsiniz. 

“Heç vaxt soyadımızı dəyişmədik”– Fətəli xan Xoyskinin nəvə-nəticəsi ilə eksklüziv müsahibəni BURADAN oxuya bilərsiniz. 

`Azərbaycan üçün dua edirəm` – Leyla xan Xoyski ilə eksklüziv müsahibəni BURADAN oxuya bilərsiniz. 

Oxuyun

Araşdırma

`Həmin iki xanımı tapın`– Erməni terrorçunun qətlə yetirdiyi azərbaycanlı nazirin varisləri: “Hamı ağlayırdı” (FOTOLAR)

Yayımlandı

da

Tərəfindən

“Evdəki hər kəs hönkür-hönkür ağlayırdı… Deyirdilər ki, biz Vətənimizin qoxusunu sizdən aldıq…”

Behbud xan Cavanşir – Görkəmli dövlət xadimi, Azərbaycan Demokratik Respublikasında Daxili İşlər naziri, Ticarət və Sənaye naziri müavini, Qarabağ xanlığının əsasını qoymuş Pənahəli xanın nəticəsi, Azad xanın oğlu. 1921-ci il iyulun 18-də saat 23 radələrində İstanbulun “Pera-Palas” otelinin önündə “Daşnaksütyun” partiyasının üzvü və Ermənistan ordusunun keçmiş əsgəri Misak Torlakyan Behbud Xan Cavanşiri üç güllə ilə qətlə yetirib və həbs olunub. Həmin vaxt İstanbul ingilis işğalı altında olduğundan cani cinayət hadisəsindən 20 gün sonra ingilis hərbi tribunalında mühakimə edilib. Prokuror qatil üçün ölüm cəzası istəyib, lakin o, 24 saat içərisində Türkiyədən uzaqlaşdırılıb. Yerinə gələn prokuror isə müttəhimə bəraət istəyir və qatil Torlokyan gecə ikən qaçırılıb. 1921-ci il iyulun 18-də Behbud Xanın ölümündən sonra dəfn mərasimi kütləvi nümayişə çevrilib. Həmin vaxt terrorçu Mişaq Torlakyan ingilis hərbçilərinin qərargahının yerləşdiyi “Kroker” otelində saxlanılıb. “Daşnaksütyun” partiyasının üzvü olan M. Torlakyan Azərbaycanda 1918-ci il mart soyqırımında xüsusi fəallıq göstərib.

HafizTimes.com Azərbaycan mətbuatı tarixində ilk dəfə olaraq Behbud xan Cavanşirin varislərinin axtarışına çıxıb. Bir ilə yaxın davam edən axtarışlarımız nəticəsində nəhayət ki, Cavanşir ailəsinin davamçılarını Türkiyədə tapıb həmsöhbət olmağa çalışdıq. Qarabağ xanının varisləri HafizTimes.com-a eksklüziv müsahibələrində ailələri ilə bağlı indiyə qədər gizli qalmış bir çox məqamlara aydınlıq gətirməyə çalışıblar. Cavanşir ailəsinin varisləri fotolardan ibarət şəxsi arxivlərini də özəl olaraq HafizTimes.com-a təqdim ediblər.  

Bekir Emre – İdman yazarı. Türkiyədə tennis idman növü ilə bağlı ən önəmli şəxslərdən biridir. Bir çox Beynəlxalq Tennis Turnirlərinin təşkilatçısıdır. O, Behbud xan Cavanşirin Türkiyədə yaşamış qardaşı Cümşüd Cavanşirin yeganə nəvəsidir. HafizTimes.com çox çətinliklə də olsa Bekir Emreni tapıb və onunla həmsöhbət olmağa çalışıb:

– Türkiyənin ilk həkim xanımlarından olan Semiramis Tezelin bacısı Hamiyet xanım Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti naziri Behbud xan Cavanşirin qardaşı Cemşid Cavanşirin (Cümşüd) həyat yoldaşı olub.  Behbud xan Cavanşirin digər qardaşı Surxay Cavanşirin həyat yoldaşı isə Nüzhet Erenyol olub. O, Türkiyənin məşhur teatr aktyoru Haldun Dormenin yeznəsi (bacısı Gülər Dormenin həyat yoldaşı) Hikmet Erenyolun bacısı olub.

(Surxay xan Cavanşir)

– Sürhay Cavanşir (Surxay) orta məktəbi Bakıda bitirib. Daha sonra Dresden Technische Hochschule-də mühəndislik ixtisası üzrə təhsil alıb. Bursa Elektrik İdarəsi rəisi olaraq karyerasına başlayıb. İzmir Nafia rəisi, İstanbul Elektrik Su Hava İdarəsi rəisi və İstanbul Nafia Şirkətlər rəisi olub. Bir müddət Sümerbankda mühəndis işləyib. 1939-cu ildə IETT (İstanbul Elektrik Tramvay və Tunel Müəssisələri birliyi) Texniki bölməsinə rəhbər təyin edilib. 1944-cü ildə IETT Baş İdarəsinin Texniki Müşaviri vəzifəsinə təyin edildi. 1958-ci ildə təqaüdə çıxıb.

(Behbud Xan Cavanşirə Balaxanıdakı Şibayevin mədənlərində çalışan həmkarlarından hörmətlə)

Cemşit Cavanşir qardaşı Behbud xan Cavanşirin qətli ilə bağlı məhkəmə prossesləri ilə əlaqədar olaraq Haydar Rıfat bəyin evinə tez-tez getməli olurdu. Həmin vaxt Haydar Rıfat bəy evini ofis kimi istifadə edirdi. Cemşit Cavanşir evə girib-çıxan zaman Haydar bəyin qızı Hamiyet xanımla tanış olub, bir-birini seviblər. Hər iki tərəfin razılığı ilə İstanbulda ailə həyatı qurublar. Nikahdan sonra onlar Haydar Rıfat bəyin evinə köçüblər və illərlə həmin evdə yaşayıblar. Həmin evdə bu gün mən yaşayıram…

Cemşit Cavanşirlə Hamiyet xanımın nigahından iki övladları dünyaya gəlib. Qızları Mələk Cavanşir Münhendə dünyaya göz açıb. Cemşit Cavanşir iş üçün Münhenə getməli olub. Həkimlər həmin vaxt hamilə olan Hamiyet xanıma tövsiyyə ediblər ki, doğuş riskli olacaq, Almaniyada xəstəxanaya getsin. Bundan sonra Haydar Rıfat bəy qızı Hamiyeti də götürüb Almaniyaya, kürəkəni Cemşit Cavanşirin yanına gediblər.  Geri qayıtdıqları zaman alman tibb bacılarından birini də özləri ilə İstanbula gətiriblər ki, uşağın qayğısına qalsın. Bu tibb bacısı 86 yaşında vəfat edənə qədər Haydar Rıfat bəyin evində, ailənin bir üzvü kimi yaşayıb.

Cemşit Cavanşirlə Hamiyet xanımın ikinci övladı oğlan doğulur. Adını isə Behbut Cavanşir qoyurlar. Cemşit bəy oğluna şəhid olmuş qardaşı Behbud xan Cavaşirin adını qoyub.

Mələk Cavanşir, yəni mənim anam isə Selim Emre ilə ailə həyatı qurur. Atam Selim Emre çox gənc – 39 yaşında, 1953-cü ildə vəfat etdi. Selim Emre Mələk Cavanşir cütlüyündən mən dünyaya gəlmişəm. Adımı isə Haydar Bekir Emre qoyublar.

Mən isə iki dəfə ailə həyatı qurdum. İlk həyat yoldaşından Tuvana Deniz Emre Vetmore adlı bir qızım var. Deniz Emre hazırda həyat yoldaşı və oğlu Alexander, qızı Alya ilə birlikdə Amerikada yaşayırlar…

(Bekir Emrenin qızı və kürəkəni )

Cemşit Cavanşir hətta o illərdə hərbi xidmətdə də olub. Hamiyet xanım isə olduqca sakit təbiətli evdar qadın idi. Uşaq vaxtdan ona da alman dili də öyrədiblər. Onlar alman mədəniyyətinin təsirində böyüyüblər.

Ötən il dekabrın 18-də İstanbulda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Daxili İşlər naziri Behbud xan Cavanşirin xatirəsinə ucaldılan abidənin açılışı olub. Azərbaycanın İstanbuldakı baş konsulluğunun təşkilatçılığı, İstanbul Valiliyi və İstanbul Böyükşəhər Bələdiyyəsinin dəstəyi ilə hazırlanan xatirə abidəsi şəhərin tarixi bölgələrindən olan Beyoğlu rayonunda, Behbud xan Cavanşirin erməni terrorçu tərəfindən qətlə yetirildiyi “Pera Palas” otelinin qarşısında yerləşdirilib.  Abidənin qoyulması layihəsi Azərbaycanın İstanbuldakı Baş konsulluğu tərəfindən irəli sürülüb.

(Mahir Əliyev Behbud xan Cavanşirin abidəsinin açılışında)

Həmin mərasimdə çəkilən fotolardan birini Cavanşir ailəsinin Türkiyədəki yaşayan məşhur nümayəndəsi Bekir Emreyə yolladıq. Fotonun müəllifinin fikirlərini də olduğu kimi qeyd etdik: “Açılış mərasimində iştirak edən Mahir bəy Behbud xan Cavanşirin kiçik qardaşının nəvəsidir”

HafizTimes.com Behbud xan Cavanşirin Türkiyədə yaşayan qardaşı nəvəsi Bekir Emrenin fikirlərini olduğu kimi təqdim edir:

– Behbud xan Cavanşirin qardaşlarının Mahir bəy adlı qohumu olmayıb. Bəlkə də o şəxs yalan danışır… Çünki Behbud xanın yalnız iki qardaşı olub Surxay və Cemşid Cavanşirlər. Cemşid Cavanşir Hamiyet xanımla evlənib. İki övladı olub: Mələk xanım və Behbud bəy.  O,  erməni Torlakyanın öldürdüyü qardaşının adını öz oğluna qoyub. Mələk xanım isə mənim anamdır. O,  5 il öncə vəfat etdi. Surxay Cavanşir isə Nüzhet Erenyola ilə evləndi. Surxay xanın isə iki qızı olub: Bala və Sara Cavanşirlər. Onların heç birinin övladı yoxdur. Heç vaxt ailə həyatı qurmayıblar. Məndən yaşlıdırlar. Mahir bəy kimdi? Biz tanımırıq. Sizdən xahiş edirəm ki, Mahir Bəyin kim olduğunu araşdırın və mənə də məlumat verin…

(Cümşüd xan Cavanşir)

Azad xanın 3 oğlu olub: Behbud, Sürhay və Cemşit. Onların 3-ü də İstanbula qaçıblar. Behbud xanın yanında rus həyat yoldaşı Tamara da olub. Erməni Misak Torlakyan da Behbud xanı “Pera-Palas” otelinin önündə qətlə yetirib. İki qardaş Sürhay və Cemşit Cevanşirlər isə İstanbulda məskunlaşıb.

Sürhayın qızları Sara və Bala Cavanşirlərlə də əlaqə saxlayıram. Uzun müddət ölkə xaricində yaşadılar. Sara həkim işləyib. İndi qocalıblar. Onlar da Mahir adlı bir şəxsi tanımırlar…

Əgər Behbud xan  Cavanşir Rusiyada başqa bir qadınla da evlənibsə bu Mahir bəy də onun övladı ola bilər… Amma dəqiq heç nə bilmirəm.

(Surxay xan Cavanşir)

– Sizin yaşadığınız ərazinin yaxınlığında Behbud Xan Cavanşirin xatirəsinə abidə ucaldıldı. Sizi niyə həmin açılış mərasiminə dəvət etmədilər?

-Bu barədə mənə məlumat verilməyib. “Aferin bu tam onlara göre bir haraket!” Belə bir açılış tədbiri keçiriləcəkdisə məni də dəvət etməli idilər. “Hatta rica edilir”. Mən hər şeydən öncə bu Mahir bəyin kim olduğunu bilmək istəyirəm…

-Həmin vaxt nə hisslər keçirdiniz?

-Buna görə heç narahat olmuram. Dəvət etmək istəmədilər və dəvət də etmədilər. Onlar Mahir bəyi dəvət ediblər… Mən ora gedənlərdən fərqli olaraq həm babam Cemşid Cavanşiri, həm də Sürhay Cavanşiri  canlı olaraq görmüşəm. Onların həyatlarının necə keçdiyini də çox yaxşı bilirəm…

(Cümşüd Xan Cavanşirin oğlu həkim Behbud Cavanşir)

-Babanız Cümşüd Cavanşir oğluna yəni sizin dayınıza da Behbud Cavanşir adını qoymuşdu. Dayınız, həkim Behbud Cavanşirlə bağlı bilmək istərik. O, necə bir həyat yaşadı? 

 -Dayım Behbud Cavanşir 1926-ci ildə İstanbulda dünyaya göz açıb. Galatasaray liseyindən məzun olub. Daha sonra İstanbul Tibb Fakültəsini QBB (qulaq,burun, boğaz) ixtisası üzrə bitirib. Berlin və Hannover Universitetlərində çalışıb. 1971-ci ildə professor olub. Bu sahədə bir çox mühüm araşdırmaların müəllifidir. 29 noyabr 1999-cu ildə 73 yaşında vəfat etdi. Türkiyədə ən uzun müddətli klub prezidenti olub.  Təxminən 27 il tennis klubunun prezidenti vəzifəsini icra edib.

Dayım Behbud Cavanşir heç vaxt Azərbaycana getməyib. Ailə qurmuşdu. Ömrünün sonuna qədər həyat yoldaşı ilə yaşadı. Təəssüf ki, heç vaxt övladı olmadı. Dayım həkim Behbud Cavanşirlə bağlı bir neçə il öncə yazdığım bir köşə yazısına diqqət yetirin:

(Həkim, tennisçi Behbud Cavanşir)

“Behbud Cavanşir – İstanbulun varlı ailələrindən birinin övladı kimi pambıq içərisində tələbəlik keçirmək yerinə, Qalatasarayda yatılı bir məktəbdə qalmağı seçdin. Atanın daş mədənlərini idarə etmək yerinə tibbi təhsili almağı seçdin. Adanada hərbi xidmətdə olan zaman ailən evlənməyinə qarşı çıxdı. Sevdiyini, nişanlını qaçırıb ailə həyatı qurdun. Ömrünün 55 ilini onunla bölüşdün. Atan sahələrdə pullar səpərkən sən Almaniyada iki otaqlı balaca bir evdə ixtisas sahibi olmağı seçdin… İxtisasla bağlı imtahanda “almancanız kifayət deyil” sözünü eşitdiyin zaman da “lənət olsun” demədin. Yenidən oxudun və birinci yerin sahibi oldun. Heç kimə arxalanmadın. Əvvəl dosent, sonra da professor oldun. Nazmi (Bari) və Suzan (Gürel) ilə birlikdə tennisdə möhtəşəm bir dövrə imza atdınız.  Klubun prezidenti oldun. 26 il rəhbər vəzifəsini icra etdin. Bu 26 ildə heç kimi incitmədin.  Başqa rəhbərlər klubu məhv edərkən sən idmançıların qışda da məşq etmələri üçün idman salonunu xilas etdin. Onlar üçün pul və mənfəət hər şeydən, ölkədən də üstün idi. Buna görə sən onları inandıra bilmədin. Bir çox bələdiyyə sarayından qovuldun, bir çox bank sahibi tərəfindən təhqir edildin. Sən imtina etmədin. İki ildən sonra ölkənə ən müasir klubu təqdim etdin. Sən yalnız memar, mühəndis kimi çalışmadın. Sən həm də uçan pulları geri qaytardın. Heç kim səndən bir söz, təhqir eşitmədi.  İdmançları  Amerikada oxutdun. Hətta ailələrinə maddi-mənəvi dəstək oldun. Əməliyat otağını (xəstəxana) isitmək əvəzinə müxtəlif qanunsuz işlər görən fakültə işçilərinə layiqli cavab verdin, polisə düşdün. Camaat özəl klinikalarda fəaliyyət göstərərkən, sən sənə inanan bir neçə həkimlə birlikdə Halıcıoğlu’nda böyük bir “Eşitmə Uşaq Mərkəzi” açdın. Neçə-neçə xəstə uşaq sənin sayəndə eşidir və danışmağı öyrəndi. Türk tennisini xaricdə tanıtdın. 

-Öz əlinlə vəzifə sahibi etdiklərin, öz əlinlə bəslədiklərin sənə çox pis xəyanət etdilər. Amma sən onlara doğru yolu göstərmək üçün mübarizə apardın. “Onları görən zaman niyə ayaq üstə durursunuz?”- deyə sizə sual veriləndə cavab verdin ki, “onlar utansın!”. Bütün ömrün boyu heç kimdən küsmədən, incimədən yaşadın. Həyatın xəstələr, müəllimlər və idmançılar arasında keçdi. Nə qədər də xoşbəxtsən! Bəlkə də ölümü də vaxtında  seçdin. Belə bir şərəfli ömür bu pisliklərə daha tab gətirə bilməzdi. Bu dünyadan qəflətən köçməyindən artıq 21 il (29 Noyabr 1999) keçir. Sən həqiqətən mənim dayım idin. Amma mən səni heç vaxt tanıya bilmədiyim atamın yerinə qoydum…Kiçik bir uşaq olsam da çox düzgün bir qərar vermişdim…Bütün ömrüm boyu belə yaşadım. Səni hər dəfə xatırlayan zaman həsrət çəkirəm. Yaxşılığının, dürüstülüyünün dərinliyini fikirləşdikcə qürur duyuram. Çox çoxbəxtəm ki, hələ də səni özümə örnək bilirəm…

(Rəşid ağa Cavanşir)

-Siz niyə indiyə qədər ailəniz, Behbud xan Cavanşirlə bağlı danışmadınız? Niyə hər şeyi gizli saxladınız?

Mən özüm hər şeyi yaxşı bilirəm. Nə üçün bu barədə danışmalıyam ki?! Anam Mələk Cavanşir də əmisi Behbud xan Cavanşirlə bağlı heç vaxt mənə danışmayıb. Bəlkə də çox məlumatlı deyildi. Cemşid babam isə qardaşının qətli ilə bağlı mənə çox az danışıb. O vaxtlar mən uşaq idim. Həmin məlumataları isə indi hər kəs bilir. Bu barədə kitablar yazılıb…

Sizdən 2-ci xahişim də var. Təxminən 50 il öncə mən hərbi xidmətdə olan zaman Azərbaycandan iki xanım Türkiyəyə, bizim evə qonaq gəliblər.  Həmin xanımlar mənim anamla da görüşüblər. Birlikdə yemək yeyiblər. Anam mənə onların kimlikləri ilə bağlı məlumat vermədi. Siz də bir araşdırmaçı jurnalist kimi araşdırın görün o qadınlar kim idi? Bu mənə çox maraqlıdır…

-Azərbaycandakı qohumlarınız barədə nə bilirsiniz? Bəlkə Mahir bəy də sizin doğma qohumunuzdur?

-Necə ola bilər ki, bu illər ərzində İstanbula gələn Behbud xanın qohumaları bizi axtarıb tapmadılar?! Əgər Behbud xanın belə qohumları vardısa bizi mütləq İstanbulda axtarıb tapmalı idilər.

(Behbud xan Cavanşirin Azərbaycanda qalan bacısı Dilşad bəyim)

-Ananız Mələk Cavanşir ailəsi bağlı sizə nə danışardı?

-Mənim anam Mələk xanım evdar qadın idi. Heç bir yerdə işləmirdi. Təhsilli deyildi. Ailəsi, Azərbaycanla bağlı mənə heç vaxt danışmayıb.Səbəbini də bilmirəm.

(Rəşid ağa Cavanşir ailəsi ilə birlikdə)

-Azərbaycana gəlmək istərsiniz?

-Heç vaxt Azərbaycana getməmişəm. Amma işlərimi tənzimləyib ora getmək, qohumlarımı tapmaq, görmək istəyirəm. Əvvəlcə siz Behbud Xan Cavanşirin İstanbuldakı abidəsinin açılış mərasimində iştirak edən Mahir bəyin kim olduğunu araşdırın…

Cavanşir qardaşları ilə bağlı həmin illərdə Türkiyə mətbuatında yayımlanan  bəzi məlumatları da HafizTimes.com olaraq araşdırdıq.  Türkiyənin ən zənginlərinin həyatlarını əks etdirən məqalələrdə (sosyete dergisi) Cavanşirlərin adları da xüsusi olaraq qeyd olunub:

-“Hamiyet Cavanşir iti “Daddy”ni  uşağı qədər çox sevirdi”.

-“Nüzhet Cavanşir (Erenyol) gecədə ən diqqəti çəkən qonaqlardan idi”

-“İlin ən yaxşı geyinən qadın və kişilərinin siyahı”sında Cemşid Cavanşirin də adı ön pillədədir

-“Məşhur bir modelyerin atleyelərində verdiyi çaylı moda şoularında tək model kim idi?”- sualının cavab variantlarında Cemşid Cavanşirin də adı qeyd olunur…

HafizTimes.com olaraq sözügedən Mahir Əliyevi tapıb, həmsöhbət olduq. O, ailəsi ilə bağlı gizli qalmış bütün məqamlara aydınlıq gətirdi. Cavanşirlər ailəsinin fotolardan ibarət şəxsi arxivini də HafizTimes.com-a təqdim etdi:

– Behbud Xan Cavanşirgil  dörd qardaş, bir bacı olublar.  Behbud xan ailədə böyük qardaş idi. Daha sonra Cümşüd, Surxay və Rəşid Ağa. Sizinlə əlaqə yaratmağıma kömək edən Tatyana Cavanşirin atası Əkbər dayı uşaq yaşlarında yetim qalmışdı. Behbud xan onu elə bil ki, qeyri-rəsmi olaraq övladlığa götürüb böyütmüşdü.  Əslində o,  Behbud xanın dayısı oğlu idi. Behbud xan Cavaşirin doğma övladı olmayıb.

(Tatyana Cavanşir və qızı)

-Cümşüd xan Cavanşirin nəvəsi Bekir Emre sizi tanımadığını qeyd etdi. Bu barədə nə demək istərsiniz? Siz Behbud xan Cavanşirin qohumusunuz?

-Mən Behbud xan Cavanşirin Azərbaycanda qalan kiçik qardaşı Rəşid ağa Cavanşirin nəvəsiyəm. Yəqin ki, sizin Türkiyədə tapıb üzə çıxardığınız Bekir Emre bəy Rəşid Ağa Cavanşirin varlığından xəbardar olmayıb. O, heç Azərbaycandakı qohumlarını da tanımır. Biz də heç onu tanımırdıq… Sizin araşdırmanız nəticəsində tanıdıq. Mən indi bütün həqiqətləri sizə açıqlayıram.

(Rəşid ağa Cavanşir)

Rəşid ağa Cavanşir Behbud xan Cavanşirin kiçik qardaşı, Qarabağ xanlığının əsasını qoymuş Pənahəli xanın nəticəsi, Azad xanın oğlu olub. Məşhur Cavanşir nəslindən olan Rəşid ağa Cavanşir 1889-cu ildə Cavanşir qəzasının Qaraqoyunlu kəndində Azad ağanın ailəsində dünyaya gəlib. Behbud xanın qətlindən sonra qardaşları Cümşüd və Surxay ağanın təkidinə baxmayaraq, İstanbula getməyib Bakıda qalıb. “Azərittifaq”da mühasib işləyirdi. 4 qardaş olublar. Surxan bəy, Cümşüd bəy adlı qardaşları Türkiyəyə mühacirət edib. Rəşid Ağa Cavanşir bir müddət Qarabağda yaşasa da, sonra Bakıya gələrək işə düzəlib. 1937-ci ilin dekabrında həbs edilərək güllələnib.

(Bəturə,Zəminə Cavanşirlər, övladları: İlqar,Tahir, Eldar, Mahir -1971-ci il.Türkiyəyə göndərmək üçün çəkilib)

Rəşid ağa Cavanşirin, yəni babamın iki qızı olub: Bəturə və Zəminə Cavanşirlər. Mən də Bəturə Cavanşirin övladıyam. Xalam Zəminə Cavanşirin isə iki oğlu vardı: İlqar və Eldar. 1991-ci ildə Eldar  çox erkən yaşda “xərçəng” xəstəliyindən dünyasını dəyişdi.  O, filologiya elmlər namizədi idi.  İlqar isə  məşhur bir jurnalda çalışır.  Anam Bəturə, xalam Zəminə Cavanşirlər də vəfat ediblər.

Bəturə Cavanşirin 3 oğlu olub. Mən onun ilk övladıyam: Mahir, Tahir, Yalçın adlı qardaşlarım var. Anam isə 1996-cı ildə vəfat etdi.

(İlqar Kərimov və Tahir Əliyev)

-1976-cı ildə (1973 də ola bilər) Surxay Cavanşir Bakıya gəlmişdi. Bütün SSRİ üzrə iki aylıq tur paketi almışdı. Həmin tur paketlə turist kimi gələnləri əvvəl SSRİ-nin bütün böyük şəhərlərinə, ucqalarına aparıb gəzdirirdilər. Surxay Cavanşir də Bakıdakı qohumlarını 3 gün görmək üçün bütün SSRİ-nin ən ucqarlarına qədər gedib çıxmışdı… Bu tur zamanı Surxay Cavanşiri məcburən də olsa Orta Asiya  ölkələrinin paytaxtlarına da aparmışdılar. Orada deyib ki, mən artıq buralarda qala bilmirəm: “Mən bu gün Bakıya, Vətənimə gedirəm. Bakıdakı qohumlarımın yanında qalmaq istəyirəm. İcazə verin mən öz Vətənimə gedim”.

(Surxay Cavanşiri qarşılayırıq. Hava limanı 1976-ci il. Rasim Kərimli də buradadır)

“Surxay Cavanşirin qəfil, illər sonra Azərbaycana gəlməsi bizim üçün əsl şok idi. Bütün qohumlarımız çox təəccübləndilər”.

-Behbud xan Cavanşirgilin Azərbaycanda bir doğma bacıları da qalmışdı. O, bir-iki dəfə Türkiyə məktub göndərmişdi. Qardaşları Cümşüdü, Surxayı görmək istədiyini qeyd edirdi. Surxay Cavanşir Azərbaycana gəlməmişdən bir il öncə bacıları vəfat etdi. O, Türkiyədə yaşayan qardaşlarının həsrətinə dözə bilmədi. 1918-ci ildə gördüyü qardaşı nəhayət 1976-cı ildə Bakıya yenidən qayıtdı….

“Həmin vaxt mənim 15 yaşım olardı. Təsəvvür edə bilməzsiniz ki… Biz Surxay Cavanşirə elə baxırdıq ki, elə bil başqa planetdən gəlib…”

(Zəminə Cavanşir, Dilşad bəyim, Sara nənə- R.Kərimlinin anası, Sənubər nənə )

-Behbud xan Cavanşirin Bakıda qalan bacısı kim idi?

-Onun adı Dilşad bəyim idi. Behbud xan Cavanşirin doğma bacısı idi. Dilşad bəyimin həyat yoldaşının adı Şahmar bəy idi. Ağdamın Əfətli kəndinin bəyi idi. Şahmar bəy də, mənim babam Rəşid ağa Cavanşir də repressiyaya məruz qaldılar. 1973-cü ildə isə Dilşad bəyim vəfat etdi. O, bütün ömrü boyu Türkiyədə olan qardaşlarının görmək həsrəti ilə yaşadı. Amma qardaşlarını görmək ona qismət olmadı…

(Dilşad bəyim)

Surxay Cavanşir 1976-cı ildə ilk dəfə Bakıya gələndə xahiş etdi ki, ona bacıları Dilşad bəyimi göstərək: “Bacımı görmək istəyirəm. Mənim bacım haradadır?!” Hətta onun halı pisləşdi…Biz onu bacısı Dilşad bəyimin məzarı üstünə apardıq. Surxay Cavanşir bacısının məzarı üzərində hönkür-hönkür ağlayırdı…Həmin anları heç vaxt unutmaram…

“Bir neçə ildir ki, mən də Türkiyəyə köçmüşəm. Mən şəxsən Türkiyədə yaşayan qohumlarımızı tapıb, onlarla əlaqə yaratmaq istəyirdim. Onlar isə elə bilirdilər ki, guya biz onlardan nəsə istəyirik, nəyəsə ehtiyacımız var və s.”

-Xalam Zəminə Cavanşirin oğlu İlqar da mənim qardaşımdır. Çünki, biz hamımız bir yerdə böyümüşük. Bizim heç birimizin nədəsə gözümüz yoxdur. Hətta digər qardaşlarım mənə deyirdilər ki, onlarla heç əlaqə qurmağa dəyməz!  Onlar bizə yuxarıdan aşağı baxırlar…

(Atam Qasım Əliyev, anam, Tahir, nənəm və Yalçın)

Xalam Zəminə Cavanşirin həyat yoldaşı məşhur şair Rasim Kərimli idi. Surxay Cavanşir Bakıya gələn vaxtlarda mənim atam da Maliyyə Nazirliyində şöbə rəisi işləyirdi. Nazir atamı yanına çağırıb deyib ki, təcili ezamiyyətə getməlisən. Atam ona deyib ki, Türkiyədən bizim qonağımız gələcək icazə verin onunla görüşüm. Nazir isə atama deyib ki, məhz həmin qonağa görə sən ezamiyyətə getməlisən, burada olmamalısan: “Sabah Təhlükəsizlik Xidməti mənim üstümü kəsəcək ki, sənin işçinin yanına xaricdən adam  gəlib. Məni çox incidəcəklər. Yaxşısı budur ki, sən özün o, gəlməmiş buraları tərk et”. Surxay Cavanşir Bakıya gəlib gedəndən iki-üç gün sonra atama Azərbaycana qayıtmağa icazə verdilər.

Zəminə Cavanşir, həyat yoldaşı Rasim Kərimli, anam Bəturə Cavanşir, nənəm hamımız birlikdə o vaxtın məşhur “Paz” avtobusu ilə hava limanına getdik.  Biz ora çatanda artıq vəzifəli şəxslər bilirdilər ki, Türkiyədən kimsə Azərbaycana gəlir.  Rasim Kərimli onlara bərk əsəbləşdi. Onu otağa apardılar.  Rasim əmi uca səslə dedi ki, “camaat belə bir insanlarla fəxr edir, bunlar isə hələ bizi sıxışdırırlar ki, Surxay Cavanşir Azərbaycana niyə gəlir?!”

(Rəşid ağa Cavanşir ailəsi ilə)

Rasim Kərimli vəzifə sahiblərinə deyirdi ki, Surxay Cavanşir illər sonra öz doğma Vətəninə gəlir: “Sizə görə onlar Azərbaycandan uzaq düşüblər”. Vəzifəlilər isə Rasim Kərimlini məcbur edirdilər ki, Surxay Cavanşiri tez geri göndərsin . Və bir daha Azərbaycana qayıtmasın. Köhnə hava limanında Rasim Kərimlinin səsi hər yanı bürümüşdü. O, Surxay Cavanşirə qarşı göstərilən nalayiq münasibətə etiraz edirdi.

Biz çox çətinliklə də olsa Surxay Cavanşiri hava limanında qarşıladıq. Daha sonra onu köhnə “İnturist” mehmanxanasına apardıq. Orada Surxay Cavanşirlə Rasim Kərimlini bir otağa aparıb məcburi şəkildə kağızları imzaladıblar ki, Surxay Cavanşir gün ərzində nə etməsindən aslı olmayaraq axşam saat 11 tamamda oteldə olmalıdır.

Surxay Cavanşir çox əsəbləşmişdi. O, deyirdi ki, axı mən Vətənimi görməyə gəlmişəm. İcazə verin doğma yurdumu gəzim.  Ona dedilər ki, sən heç Bakıdan Sumqayıta da gedə bilməzsən!

Bakıda Surxay Cavanşiri gəzdirdik, görməli yerlərə apardıq. Operaya baxmağa getdik. Surxay Cavanşir gülə-gülə dedi ki, mən Avropada bütün opera tamaşalarına baxıb gəlmişəm: “Bura gəlmişəm ki, Azərbaycan musiqisini eşidim, Vətənin havasını udum”. Bundan sonra Surxay Cavanşir üçün təşkil etdiyimiz proqramı tamamilə dəyişməli olduq.

Bakıdan getməyinə iki-üç gün qalmış Surxay Cavanşir qardaşı qızları Zəminə və Bəturə Cavanşirə dedi ki, sabah bu vaxt mən yalnız sizin üçün gələcəyəm  və sizi özümlə Bakıda məşhur bir mağazaya aparacağam. O vaxt Qız Qalasının yanında “Çinar” adlı bir mağaza vardı. Anamgilə dedi ki, mən uzaq yoldan gəldiyim üçün şəxsən sizə heç nə gətirə bilmədim… Amma o, bizə – uşaqlara alman istehsalı olan bir qələm bağışlamışdı. Surxay əmi Zəminə xala ilə anama deyib ki, girin bu mağazadan nə istəyirsiniz alın: “Bütün xərci  mən ödəyəcəm. Siz mənim qardaşımın övladlarısınız. Mənim də ürəyim rahat olar ki, qardaşım övladları üçün nəsə etdim”.

Surxay Cavanşir Bakıda deyirdi: “Türkiyədəki qardaşım Cemşid Cavanşir mənə dedi ki, Surxay Azərbaycana getmə, “KQB” səni güllələyə bilər”.

Surxay Cavanşir Türkiyəyə qayıtdı. Bir neçə il sonra Cümşüd Cavanşir Azərbaycandakı qardaşı qızları Bəturə və Zəminə Cavanşirləri Türkiyəyə dəvət etmək istəyib. Bu məqsədlə onların adına Bakıya dəvətnamə göndərib. Həmin dəvətnaməni 1 il sonra xalamgil alır. Həmin dəvətnamə bir il ərzində “KQB”də gizli saxlanıb.

Daha sonra isə Cümşüd Cavanşir xalam Zəminəyə bir məktub göndərdi. Məktubda qeyd edirdi ki, axı mən sizə bir ildir ki, dəvətnamə göndərmişəm. Siz niyə Türkiyəyə gəlmirsiniz? Niyə dəvətnaməyə cavab vermirsiniz? Bəlkə sizi Azərbaycandan buraxmırlar? Bəlkə buradakı səfirliklərə müraciət edim ki, sizin Türkiyəyə gəlməyinizə icazə versinlər?! Zəminə Cavanşir o dövrdə “siyasi səhv” buraxmadan əmisinə cavab yazdı ki, guya hər şey yaxşıdır, ailə-övladlar və işlə məşğul olublar: “Hər şeyimiz var. Özüm “Gənclik” redaksiyasında redaktor işləyirəm. Bacım Bəturə də uzun illərdir ki, həkim işləyir. Narahat olmayın.  Tezliklə Türkiyəyə gedəcəyik”. Həmin məktubu göndərəndən sonra “KQB”dən bir inspektor Zəminə Cavanşirin yanına gəlib dedi ki, sizin bu səfəriniz baş tutacaq, narahat olmayın: “Siz bu məktubunuzda heç bir siyasi səhvə yol vermədiniz”.

(Cümşüd Cavanşirin dəvəti ilə Zəminə və Bəturə Cavanşir bacıları Türkiyəyə gedəcəklər)

Bir məqamı xüsusi ilə qeyd etmək istəyirəm. Anam Bəturə ilə xalam Zəminə Cavanşir Türkiyəyə ailə üzvlərini görməyə gedən zaman Bakıda bankda valyuta tapılmadı. Sovet pulunu dollarla dəyişmək üçün banka getmişdilər.Onların hərəsinə 12 dollar pul verdilər. Bankda da deyiblər ki, guya pul yoxdur, sizə yalnız 12 dollar verə bilərik. (İki nəfərə 24 dollar).  24 dollarla Sovet İttifaqından Ermənistan-Gümrüdən keçməklə Qarsa getməli idilər. Orada da hələ dəmir yolu çəkilməmişdi, İstanbula getməli idilər…

(Nənəm Sənubər Cavanşirova – Cəmillinskaya)

Bütün çətinliklərə baxmayaraq anam və xalam Qarsa-sərhədə qədər gedib çıxıblar: “Sərhədə çatanda hamı dağıldı. Yalnız biz iki bacı sərhəddə qaldıq. Ətrafa boylandıq. Heç bir yeri tanımırdıq. Birdən gənc bir oğlan bizə yaxınlaşıb dedi ki, “abla” (bacı) siz kimsiniz? “Misafirsiniz” (qonaq)? Hara gedirsiniz?”

-Biz Azərbaycandan, Bakıdan gəlmişik. İstanbuldakı əmilərimizi görməyə gedirik.

“Azərbaycan” sözünü deyən zaman həmin gənc oğlan hönkür-hönkür ağlamağa başladı:

“Mən də azərbaycanlıyam. Gəncədənik. Burada çoxlu azərbaycanlılar yaşayır.  Sovet hakimiyyəti qurulanda Gəncədən xeyli sayda ailə İğdıra, Qarsa qaçmalı oldu”. Gənc oğlan həmin vaxt kimlərəsə zəng edib. Tez bir zamanda bir neçə maşın ora gəlib. Maşının içindən bir neçə kişi düşüb. Gəlib xalamgilin əllərini öpüblər, ağlaşıblar…Onları maşına mindirib aparıblar. Həmin kişilər Bəturə və Zəminə Cavanşirləri Qarsda iki mərtəbəli böyük bir evə gətiriblər. Həmin vaxt elə evlərə villa kimi baxırdılar… O vaxtlar Sovet İttifaqında isə “xruşovka” və “stalinka” tipli binalar vardı. Anam mənə danışırdı ki, biz evə daxil olduq: “Evin içərisi insanlarla dolu idi, yaşlı, ağsaqqal, qadın, uşaq, gənc və s. Hamısı hönkür-hönkür ağlayırdı… Deyirdilər ki, biz Vətənimizin qoxusunu sizdən aldıq…”

(Yalçın Əliyev -Rəşid ağa Cavanşirin nəvəsi, jurnalist )

Anamla xalamı iki gün məcbur orada qonaq ediblər. Qarsdan avtobusa bilet alıb getmək istəyəndə Zəminə Cavanşir deyib ki, bizim pulumuz var, yol pulunu özümüz verəcəyik.  Həmin 24 dolları Zəminə Cavanşir cibindən çıxarıb. Ordakılar deyiblər ki, siz o ölkədən bu ölkəyə cəmi bu 24 dollarla gəlmisiniz? Sizi bu pul ilə yola salıblar?! Onlar bileti özləri alıb. Sürücüyə də deyiblər ki, bu xanımlar nə desələr yerinə yetir, avtobusdan düşəndə onları taksiyə mindir və dedikləri ünvana yola sal: “Geri qayıdanda isə mütləq Qarsda bizim yenidən qonağımız olun”.

Nəhayət Bəturə və Zəminə Cavanşirlər əmiləri Cümşüd Cavanşirin evinə gedib çatırlar. Cümşüd Cavanşir əvvəllər məktub yazanda qeyd edirdi ki, siz Türkiyəyə gəlin mən sizi özüm aparıb İstanbulu  gəzdirəcəm və s. Amma anamgil ora gedəndə Cümşüd Cavanşir onlara deyib ki, mən sizi gəzdicə bilməyəcəm. Guya xəstədir: “Nə istəyirsiniz alın, uşaqlarınız, həyat yoldaşlarınız üçün alış-veriş edin. Xərci mən ödəyəcəm”.

Anam həmişə xüsusi ilə bu məqamı danışardı. Cümşüd Cavanşir ilk gün anamla-xalama deyib: “Amma bu evdə bir rejm, şərt var. Hər bir yeməyin öz saatı var. Yəni ki, səhər yeməyi bu saatda, günorta yeməyi bu saatda, axşam yeməyi də bu saatda yeyilməlidir.  Çalışın bu yemək saatlarına gecikməyin”.

Bir gün anamgil bazarlıq edib evə qayıdıblar. Cümşüd Cavanşirin dediyi yemək saatından bir az gec idi: “Cümşüd Cavanşir qarşımıza çıxdı və dedi ki, yemək yoxdur. Mən demişdim axı yeməyin vaxtı budur!  Amma bu “para”nı götürün aşağıdakı restoranda yemək yeyin. Bundan sonra isə yemək vaxtlarına gecikməyin”.

(Tahir Əliyev- Rəşid ağa Cavanşirin nəvəsi)

Xalamla anam danışırdılar ki, əmiləri Cümşüd xan Cavanşirin  iki evi vardı. (5-6 mərtəbəli). Həmin evlərin birində – axırıncı mərtəbədə özü yaşayırdı. Üzbəüz evdə isə oğlu həkim Behbud Cavanşir yaşayırdı.  Binanın birinci mərtəbəsində isə oğlu üçün həkim otağı hazırlatmışdı.

Mələk Cavanşir isə həmin evin 4-cü mərtəbəsində kirayə qalırdı. Onların ata-bala münasibətləri bir qədər soyuq idi…

-Daha sonra anamla xalam əmiləri Surxay Cavanşirgilə gediblər. Bir məsələni də qeyd edim ki, Surxay Cavanşirin ömrünün sonuna qədər öz evi olmayıb. Bütün həyatı boyu oteldə yaşayıb. Anamgil həmin otelin adını deyirdilər. İndi mən unutmuşam…

(Məşhur aktyor Haldun Dormenin bacısı Gülər Erenyol. Hikmet Erenyolun xanımı olub)

Cümşüd Cavanşir isə çox zəngin olub. Xalam deyirdi ki, Cümşüd Cavanşirin bahalı bir saat kolleksiyası vardı. Hətta anamın əlini sıxan zaman da saatına baxıb deyib ki, nə gözəl bir saatdır. Anam da Bakıya qayıdanda həmin saatını əmisi Cümşüd Cavanşirə hədiyyə edib.

Davamı olacaq…

Hafiz Əhmədov

HafizTimes.com

Oxuyun

Araşdırma

Dünyanı fəth edən BAKILI AİLƏ – Biri “Oskar” alıb, digəri Sofi Lorenin…TARİXİ ARAŞDIRMA (FOTOLAR)

Yayımlandı

da

Tərəfindən

HafizTimes.com Azərbaycan mətbuatı tarixində ilk dəfə olaraq Bakı nefti ilə zəngin olan, dünyanı fəth edən milyonçu Şiffrinlər ailəsinin köklərini, varislərini araşdırıb. 

“Uzaq bir ölkədə Bakı neftinin qoxusunu duyan bir tacir həyat yoldaşını da tez yanına alıb məsafələr qət edərək milyonçular yetişdirən Xəzərin sahilinə – Azərbaycana gəlir. Bu adi tacir də bir müddət sonra Bakının qara qızılının milyonlarına bürünüb şan-şöhrətli bir neft maqnatına çevrilir. Doğub-törəyirlər, artırlar. Bakı  neftinin milyoçuya çevridiyi bu ailəni oktyabr ilqilabının dalğaları pərən-pərən salır. Fransa sahillərinə yan almalı olan bu ailənin fərdləri dünyanı fəth etməyə, tarix yazmağa başlayırlar. Qəfildən əsən müharibə rüzgarı Şiffrinlər ailəsini Amerika sahillərinə vurur. Yəhudi qanı daşıdıqlarına görə daimi təziqlərə məruz qalan Şiffrinlər ailəsi öz uğurları ilə dünya tarixinə həkk olunurlar”.

HafizTimes.com Bakıda doğulub-böyüyən yəhudi-rus əsilli məşhur Şiffrin qardaşlarının həyatını araşdırıb. Uzun müddət davam edən axtarışlarımız nəticəsində Şiffrinlərin həyatı, mübarizələri, uğurları ilə bağlı önəmli fatkları üzə çıxardıq. Şiffrin qardaşlarının uğurlu varislərini də tapıb həmsöhbət olmağa çalışdıq. Hazırda dünyanın hər yerində ən yüksək vəzifələrdə çalışan Şiffrinlərin məşhur varisləri HafizTimes.com-a eksklüziv açıqlamlarında ilk dəfə olaraq ailə kökləri, baba yurdları olan Azərbaycanla bağlı fikirlərini ifadə ediblər.

  “Simon Şiffrin Amerika Kino Akademiyasının “Oskar mükafatına layiq görülüb”.

Simon Şiffrin – Məşhur film istehsalçısı, rejissor, film produseri. 1894-cü ilin 29 sentyabr tarixində Azərbaycanın paytaxtı Bakı şəhərində anadan olub. Əsl adı Semyon Savelevich (Shevelevich) ,Şiffrin olub. Daha sonra adı Simon Şiffrin kimi təqdim edilib.

İlk fransız film istehsal şirkətinin təsisçisi – sahibi olub. Bu şirkət əvvəllər onun öz adını daşıyıb: “Les Films Simon Schiffrin”. Daha sonralar isə “Flags Films” adlandırılıb. Ömrünün  41 ilini kino sahəsinə  həsr edib.(1927 – 1967)

Şiffrinlər ailəsinin varisi, məşhur jurnalist Anya Şiffrin

Simon Şiffrin Bakıda zəngin bir yəhudi – rus ailəsində dünyaya gəlib. Atası Saveliy Lvoviç (Şevel Leyboviç) Şiffrin olub. İlk vaxtlar o, “mqlinski meşşan”, “1-ci gildiyanın taciri” olub.  Saveliy Lvoviç Şiffrin 1892-ci ildən etibarən Bakıda tanınmış milyonçu – neft maqnatına çevrilib. Şiffrin ailəsi 1917-ci ilin oktyabr inqilabına qədər Bakıda neft maqnatı kimi həyat sürüblər. O, həmçinin Bakıda sulfat – sement zavodlarının sahibi olub. Nobel qardaşları ilə yaxın münasibət qurub, əməkdaşlıq edib. Simon Şiffrinin anası Fedosya Aleksandrovna Shiffrin (Litvinov) Moskvada məşhur at yetişdirən Litvinovun qızı olub.

Simon Şiffrin – İlk fransız kino istehsalı şirkətinin rəhbəri

Simon Şiffringil ailədə 5 uşaq olub.  Yevgeni Şiffrin adlı bir bacıları olub. Yevgeni ailənin ən böyük övladı olub.  1890-cı ildə  Voronejdə anadan olub. 1905-1908 illərdə  Bakıda 2-ci qızlar gimnaziyasında təhsil alıb.

Simon Şiffrinin qardaşı Jacques Şiffrin

Jacques Schiffrin  –  1892-ci ilin 28 mart tarixində Bakı şəhərində anadan olub. 1899-cu ildə Bakıda ailənin kiçik övladı Lev, 1900-cu ildə isə Aleksandr dünyaya gəlib. Onların həyatları barədə təəssüf ki, heç bir məlumat mövcud deyil.

Jacques Şiffrinin oğlu Andre Şiffrin

1-ci Dünya Müharibəsi zamanı Şiffrin ailəsi Bakını tərk edib Fransaya köçdülər, bir müddət orduda xidmət etdilər. İkinci Dünya müharibəsi başlayanda isə Simon və Jacques Şiffrin qardaşları ailələri ilə birlikdə ABŞ-a sığındılar. Ancaq müharibənin sonunda Simon Şiffrin Fransaya qayıtdı və Jaques isə həyatının sonuna qədər ABŞ-da yaşadı. 1960-cı illərdə və sonralar Simon Shiffrin bir neçə dəfə SSRİ -ni ziyarət edib.

Simon Şiffrin və Sofi Loren Moskvada festivalda

“Simon Şiffrin məşhur italyan kino-ulduzu Sofi Lorenlə birlikdə Moskvaya gəlib”

– Fransa kino istehsalı şirkətinin sahibi milyonçu Simon Şiffrin müharibədən sonra 1965-ci ildə SSRİ -yə yenidən səfər edir. Bu zaman o, məşhur italyan aktrisa Sofi Loreni müşayət edir. İtalyan aktrisa IV Beynəlxalq Moskva Film Festivalında iştirak edir. O,  Vittorio de Sicanın  “İtalyada nikah” adlı filmdəki roluna görə mükafatlandırılır.

Simon Şiffrin, Karlo Ponti, Sofi Loren

Simon Şiffrinlə yanaşı məşhur aktrisanı gələcək həyat yoldaşı film produseri Karlo Ponti də müşayət edib. Simon Şiffrin Sofi Lorenlə birlikdə Moskva küçələrində gəzib, insanlarla şəkillər çəkdiriblər. Milyonçu Simon Şiffrinin cazibədar Sofi Lorenə baxan zaman çəkilmiş şəkli uzun müddət müzakirə mövzusu olub. 

“Bakılı Simon Shiffrinə “Chagall” filminə görə “Oskar” təqdim olunur”

 -Simon Şiffrinin çəkdiyi “Chagall”(1963) filmi 1964-cü ildə Amerika Kino Akademiyasının “Ən yaxşı qısa sənədli film” kateqoriyasında – “Oskar” mükafatına layiq görülür. 36 dəqiqəlik fransız sənədli filmində rəssam və yazıçı Marc Chagall-ın həyat və fəaliyyətindən bəhs olunur.  İtaliyalı rejissor Lauro Venturi tərəfindən çəkilən filmdə Mark Chagall-ı canlı olaraq görə bilərsiniz. Təəssüf ki, 13 aprel 1964-cu ildə baş tutan “Oskar” mükafatının təqdim etmə mərasimində Simon Şiffrinin özü iştirak edə bilmir. Onun mükafatını Yosef Auerbaxın qəbul edir.

Simon Şiffrin və Sofi Loren Moskvada

Simon Şiffrin 22 iyul 1985-ci ildə Fransanın paytaxtı Paris şəhərində 90 yaşında dünyasını dəyişir.

Jacques (Jak) Schiffrin – Məşhur naşir, tərcüməçi, Bakı neft kralı Savely L. Şiffrininin oğlu,  Simon Şiffrinin isə qardaşıdır.

– Jak Şiffrinin də həyatı heç də asan keçməyib. O da bütün ömrü boyu köçkün həyatı yaşamalı olub. 1892-ci ilin 28 mart tarixində Bakı şəhərində anadan olub. 1917-ci ildə oktyabr inqilabı başlayanda Bakını tərk edib, ailəsi ilə birlikdə Parisə sığınır. Orada nəşriyyat sahəsi ilə məşğul olur. Müharibədən sonra Parisdə  özünə məxsus məşhur “Edicions de la Pleiade” nəşriyyatının əsasını qoyur. Görkəmli şəxsiyyətlərin, yazarların əsərlərini, klassik ədəbiyyat nümunələrini nəşr edir. Tez bir zamanda böyük şöhrət qazanır.

Şiffrin qardaşlarının nəticələri

Amma bir müddət sonra İkinci Dünya müharibəsi başlayır. Fransa faşistlərin istilasına məruz qalır. Həmçinin Fransada da yəhudi əsilli insanlar barəsində sərt tədbirlərin görülməsi ilə bağlı göstərişlər verilir. Yəhudi əsilli ailənin övladı olan Jaques Şiffrin də təziqlərə məruz qalır. Nəticədə o, bütün işini, mal-mülkünü atır və ailəsi ilə birlikdə Nyu-Yorka köçməli olur.

Cibində pulu olmayan J. Şiffrin Nyu-Yorkda iş axtarır, müxtəlif yerlərdə çalışmalı olur, çətinliklərlə üzləşir.

“Jacques Şiffrin Nyu-Yorkda məşhur “Pantheon Books”un əsasını qoyub”.

 – “Pantheon Books”da “Fransanın mübarizəsi” başlıqlı əsərlər nəşr etdirir. Tezliklə dünyanın ən məşhur yazarlarının əsərlərini nəşr edir. Böyük şöhrət qazanır. Dünya ədəbiyyatının təbliği, yayılması istiqamətində onun gördüyü işlər hər kəs tərəfindən yüksək qiymətləndirilir. Bütün bunlara baxmayaraq Jacques Şiffrin dəfələrlə Fransaya, öz köhnə nəşriyyatına,  dostlarının yanına  qayıtmaq istəyir. Amma təssüf ki, onun istəyi  baş tutmur.

Jacques Şiffrinin nəvəsi Jurnalist Anya Şiffrin

Jacques Şiffrinin vəfatından sonra 1961-ci ildə “Pantheon Books” nəhəng “Random House” tərəfindən satın alınır. Qeyd edək ki, bu gün “Pantheon Books” Amerikada heç kəsdən aslı olmayan müstəqil bir kitab nəşriyyat orqanıdır və “Knopf Doubleday” yayım qrupunun bir hissəsidir.

Qeyd edək ki, Jacques Şiffrin 1950-ci ildə Nyu-Yorkda vəfat edib və orada dəfn olunub.

Jacques Şiffrinin oğlu Andre Şiffrin

 Andre Schiffrin – Məşhur amerikan yazar, naşir.  J. Şiffrinin yeganə oğludur.

– 1935-ci ilin 14 iyun tarixində Parisdə  dünyaya gəlib. Andre Şiffrin kommunizmə qarşı mübarizə aparan bir sosialist olub. O, Çexoslovakiyanın Sovetlər tərəfindən işğalına, Vyetnamda ABŞ müharibəsinə qarşı çıxıb. Andre Şiffrin Demokratik Cəmiyyət üçün tələbələr yetişdirməklə bağlı təşkilatın ilk qurucusu olub. Həmçinin A. Şiffrin dəyərli əsərləri Amerika xalqına təqdim etmək kimi məsuliyyətli bir vəzifəni də icra edib.

“Andre Şiffrin 28 il nəhəng “Pantheon Books”un yayım müdiri vəzifəsində çalışıb”.

 1990-ci ildə isə özünün yeni, heç bir maddi məqsəd güdməyən “New Press” nəşriyyatının əsasını qoyur. O, açıqlamasında bildirir ki, həmin illərdə iqtisadi maraqlara görə ciddi əsərlərin yayımlanmasına qarşı qadağalar tətbiq olunurdu. Məhz bu səbəbdən A. Şiffrin 28 il rəhbər vəzifədə çalışdığı, atasının təsis etdiyi “Pantheon Books”u tərk edir və heç bir iqtisadi aslılığı olmayan yeni bir nəşriyyat “New Press”i yaradır. 2011-ci ildə A. Şiffrin Fransa hökuməti tərəfindən “Légion d’honneur Chevalier” elan edilib.  2013-cü ilin dekabrın 1-də  Parisdə xərçəngdən dünyasını dəyişib.

Andre Şiffrinin qızı Natalya Şiffrin

Andre Şiffrinin iki qız övladı olub. Bir qızı məşhur jurnalist Anya Şiffrin iqtisadçı və Nobel mükafatı laureatı Jozef Stiglitz ilə evlidir. Digər qızı Natalya Şiffrin beynəlxalq dərəcəli hüquqşünas Philippe Sands ilə ailə həyatı qurub.

Anya Şiffrin və həyat yoldaşı Nobel mükafatlı iqtisadçı, yazıçı Cozef E. Stiglitz

HafizTimes.com çox çətinliklə də olsa Bakılı Şiffrin qardaşlarının məşhur varislərini tapıb,  həmsöhbət olmağa çalışıb:

Anya Şiffrin – Kolumbiya Universitetinin Beynəlxalq və İctimaiyyətlə Əlaqələr Məktəbində (SIPA) Texnologiya, Media və Əlaqələr (TMaC) bölməsi üzrə direktor.  Beynəlxalq və İctimai Məsələlər Məktəbində müəllim. Amerikalı biznes jurnalisti. Barselonada “Reuters”in qurucusudur. Nyu-Yorkda “The Industry Standard”da maliyyə yazarı, Amsterdam və Hanoidə “Dow Jones Newswires”in büro şefidir. Kolumbiyadakı  Jurnalistika məktəktəbində biznes jurnalistliyi üzrə akademik işçidir. Reed  Kollecin məzundur.

Anya  Schiffrin həmçinin Açıq Cəmiyyət Fondunun Müstəqil Jurnalistika üzrə Proqramı, Qlobal İdarə Heyəti və Təbii Resursları İdarəetmə İnstitutu da daxil olmaqla bir çox qurumlarda fəaliyyət göstərir. Anya Şiffirin 2004 -cü ildə Nyu-Yorkda Kolumbiya Universitetində dərs deyən Nobel mükafatlı iqtisadçı və yazıçı Cozef E. Stiglitzlə ailə həyatı qurub:

“Bizim ailəmizlə bağlı araşdırma apardığınıza görə sizə dərindən təşəkkür edirəm. Mənim babam Jacques Şiffrinin Azərbaycanla bağlı xətirələri çox idi. Bəzən babam Azərbaycanla bağlı danışardı… Mən yaxşı xatırlamıram. Babam çox illər öncə vəfat edib.  O,  Bakı şəhərində dünyaya gəlib. 

Mən də şəxsən işimlə əlaqədar olaraq 3 dəfə Bakıda olmuşam. Atam da Bakıya səfər edib.Bakı çox gözəl bir şəhərdir”, – deyə Anya Şiffrin HafizTimes.com-a bildirib. 

Jacques Şiffrinin nəvəsi Natalya Şiffrin

Natalia Şiffrin – Məşhur vəkil. 1992-ci ildən bəri Nyu-York Vəkillər Kollegiyasının üzvüdür. İnsan Hüquqlarının Qorunması üzrə Mərkəzdə çalışır. Uşaqların qoruması ilə bağlı fəaliyyət göstərir. İngiltərədə Uşaqların Hüquqları Birliyində çalışıb. “London Multi-Agency Public Protection Arrangement”də strateji idarə heyətinin üzvü və hakimidir.

Natalya Şiffrinin həyat yoldaşı məşhur hüquqşünas Philippe Sands

Philippe Sands – “Matrix Chambers”də britaniya-fransalı hüquqşünas. Hüquq üzrə professor və London Universitet – Kollecində Beynəlxalq Məhkəmələr və Tribunallar Mərkəzinin direktorudur. Beynəlxalq hüquq üzrə mütəxəssisdir. O, həmçinin  Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsində, Dəniz Hüquqları üzrə Beynəlxalq Tribunalda, Avropa Ədalət Məhkəməsində, Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi və Beynəlxalq Cinayət Məhkəmlərində vəkil və məsləhətçi kim çıxış edir. P. Sands İnvestisiya Mübahisələrinin həlli üzrə Beynəlxalq Mərkəzdə (ICSID) və İdman üzrə Arbitraj Məhkəməsində (CAS) hakim panelində təmsil olunur. O, beynəlxalq hüquqa dair 16 kitabın müəllifidir. (“Lawless World” və “Torture Team”) . Onun “East West Street: On the Origins of Genocide and Crimes against Humanity” adlı kitabı çox saylı mükafatlara layiq görülüb. O cümlədən 2016-cı ildə “Baillie Gifford” mükafatına layiq görülüb. Phillpe Sands “English PEN”in prezidentidir. Şimali Londonda həyat yoldaşı və üç uşağı ilə yaşayır. Jacques Şiffrinin nəvəsi Natalya Şiffrinin həyat yoldaşıdır:

“Sizə təşəkkkür edirəm ki, Şiffrinlər ailəsi ilə bağlı araşdırma aparıbsınız. Mən də hər kəs kimi Şiffrinlər ailəsi ilə fəxr edirəm. Mənim həyat yoldaşım Natalya xanım Jacques Şiffrinin nəvəsidir. Onun nəticəsi də hazırda BBC-də jurnalist kimi çalışır. Sizə öz təşəkkürlərimizi göndərirəm.

Əminəm ki, gözəl Bakı şəhərinə səfər edən zaman sizinlə görüşəcəyik və bu ailə barədə daha ətraflı söhbət edəcəyik”- deyə Plippe Sands qeyd edib.

 Hafiz Əhmədov

HafizTimes.com

Oxuyun

Trend yazılar