Bizimlə əlaqə

Müsahibə

“Nuri Paşanın gözəl Bakıda izinə rast gəlmədim”– Ənvər Paşanın nəvəsi Bakının xilasından danışır (EKSKLÜZİV)

Yayımlandı

da

O, böyük bir imperiyanın – Osmanlının taleyini on il boyunca əlində saxlayan Ənvər Paşanın nəvəsidir. Arzu Ənvər Əroğan jurnalist Hafiz Əhmədovla müsahibəsində Türk dünyasının ən məşhur simalarından biri olan babasının həyatı ilə bağlı özəl məqamları açıqlayır.

–Sizi daha yaxından tanımaq istərdik. Paşa nəvəsi necə bir həyat yaşayıb? Həyatınızdan danışarkən xüsusi vurğulamaq istədiyiniz məqamlar varmı?

–Böyük babam Devlet-i  Aliyyei-i Osmaniyyədə Hərbiyyə Naziri və Baş Komandanın vəkili vəzifəsində çalışıb. Həmin illərdə Türk-İslam dünyası böyük hücumlara məruz qalıb. Ata nənəm Naciyə sultan tərəfindən də soy kökümüz dövlətin qurucsu olaraq qəbul edilən Osman Qaziyə dayanır. Orta məktəb illərindən etibarən siyasi amillərlə əlaqəli təhrifə uğramış rəsmi tarixin nəticəsi kimi siniflərdə ağır ittihamlara məruz qalmaq son dərəcədə sıxıntılı idi. Təbii ki, hüzn də mövcu idi. Hələ də davam edir. Amma bu hüzün şəxsi xarakter daşımır. Bu, millətimizin nəsillərinə həqiqətlərin çatdırılmaması ilə bağlıdır. Belə ki, tarixi şəxsiyyətlər və onların zamanında cərayan edən hadisələrlə əlaqəli obyektiv dəyərləndirmələr həmin şəxslərin yaşadıqları dövrün şərtlərinə görə edilməlidir. Bu, sonrakı dövrlərdə keçmişin daha sağlam dəyərləndirilə bilməsi üçün olduqca vacibdir. Amma bu günün şərtlərinə uyğun olaraq keçmişi dəyərləndirmək və keçmiş tarixi şəxsiyyətlərə görə bugünkü hadisələrə qiymət vermək son dərəcə yanlışdır.

– Nəvəsi Ənvər Paşanı necə xatırlayır?

– Xatırlamaq üçün onun zamanında yaşamaq lazımdır. Amma ailə böyüklərimizdən, əziz milllətimizdən öyrəndiklərimiz və nəslin çox gözəl bir vərdişi olan sənəd qoyub getmək adətlərinin nəticəsi olaraq onu daha yaxşı tanımaq fürsətini əldə etdik. Mərhumun bizlərə buraxdığı beş minə yaxın yaxın məktubu və mütəmadi olaraq yazdığı gündəliklərinin böyük hissəsini millətimizə məxsus olduğunu düşünərək, Baş Qərargahın hərbi tarix və strateji Etüt dairə başqanlığına təhvil vermişik.Ənvər Paşanın və Osman Qazinin soyundan olmaq mənim üçün ən böyük şərəfdir. Buna görə də Rəbbimə hər zaman şükr edirəm. Bu mənsubluq geniş bilgi, intizam, məsuliyyətli və cəsur həyat tərzi, yaxın tarixin təhrif edilmiş bölümlərinin düzəldilməsi və həqiqətlərin nəsillərimizə daha əlçatan olması üçün böyük səylər göstərmək tələb edir. B u şərəfli həyat tərzini xoşbəxtlik vəsiləsi kimi qəbul edirəm.

– Ənvər paşanın həyatını sizin dilinizdən eşitmək, öyrənmək istərdik.

–1902-ci ildə Hərbiyyədən uğurla məzun olduqdan sonra 21 yaşında Balkan dağlarında başlayan ziddiyətli, Vətən və Millətin müdafiəsinə həsr etdiyi həyatı Trablusgarpın müdafiəsi ilə davam edib. Balkan müharibələrinin nəticəsi olan böyük məğlubiyyətin sonucunda işğal edilmiş Ədirnəni qurtarıb. Nəzarət vəzifəsinə gəlişindən sonra qısa bir müddət ərzində İmpertorluğun ordusunu tamamilə yeniləyib. Ordunu Çanaqqqala, Qalisiya, Kut-ül Amare, Bakı və s. hərbi zəfərlərini qazanacaq vəziyyətə gətirəndən sonra İmperializm əleyhinə mübarizəni Türküstanda davam edib. Mübarizəsi Çegan təpəsində “Şəhidi-ala və Qazi Namdar” olaraq 1922-ci ilin avqust ayında, 41 yaşında sonlanıb.

Bir kitabın üzərinə yazdığı qeydi hər zaman xatırlamalıyıq: “Əgər biz bu dövlətə (o dövrün ən güclü Qərb dövlətini nəzərdə tutur) qarşı bütün gücümüzlə mübarizə aparmasaq, İslam aləminə rahatlıq və rifahın gəlməsi uzun illər mümkün olmayacaq”.

Ənvər Paşa Osmanlı və Xilafətin davam etməsi üçün ciddi sivil fəaliyyət də göstərib. “Təşkilatı Mahsusa” adlı bir təşkilat qurub. Bu təşkilatın üzvləri sonrakı dövrələrdə ölkələrin idarə olunmasında da özlərinə yer tutublar. “Hukuk-i Aliyye” qərarnaməsənin çıxarılması, hərbi rəssamlar təşkilatının inkişaf etdirilməsi, film-fotoqraf mərkəzinin qurulması, bu gün qürurla dinlədiyimiz Mehtər Orkestrinin bərpası, dövlətin çöküşünə səbəb olan icra və məhkəmə səlahiyyətlərinin xaricilərə verilməsi, maliyyə borclarını əhatə edən “Kapitulyasiyalar”ın ləğvi, Düyun-ü Ümumiyə təşkilatının ilgası, İstanbul Sultanisinin quruluşu və s. kimi xidmətləri var. Bunlarla yanaşı, son dərəcə şəfqətli bir ailə başçısı olan Paşa təvazökar və mömin həyat tərzi keçirib.

(Ənvər Paşa və həyat yoldaşı Naciyə sultan)

– Ailəniz və atanız barəsində danışaq. Əli Ənvər kim idi, necə bir həyat yaşadı? Digər babanız məşhur jurnalist olub. Necə xatırlayırsınız o illəri?

– Ənvər Paşa və Naciyə Sultanın Mahipeyker, Türkan və Əli adlarında uşaqları olub. Atam Əli Ənvər 1921-ci ildə Berlində dünyaya gəlib (Paşanın ingilislər və digər düşmən güclərin yaxından izlədiyi Türkistandakı mübarizəsi əsnasında istifadə etdiyi gizli adı Əli idi). Mahpeyker xalam tibb doktorluğu, Türkan xalam isə kimya mühəndisliyi üzrə Fransada təhsil alıblar. Həmin vaxtlar orta təhsilini davam etdirməkdə olan atam Əli isə, 1939-ci ildə əmiləri Nuri Paşanın cəhdləri nəticəsi Böyük Millət Məclisində qəbul edilən “Mərhum general Ənvərin uşaqlarının məmləkətə geri dönə bilmələri” ilə bağlı xüsusi qanun nəticəsində Qalatasaray liseyində təhsilini tamamlayıb, imtahandan keçərək girdiyi Hərb məktəbindən məzun olub. Qərargah imtahanına girmək istəsə də, maneə törədilib, pilot zabit olaraq vəzifəyə başlayıb, illər sonra girə bildiyi qərargah imtahanını qazansa da, qəbul edilməyib. Nəticədə çox sevdiyi peşəsindən ayrılmaq məcburiyyətində qalıb. Əsgəriyyənin təyyarəçi sinfi mənsubu olan Əli Ənvər Parisdə akrobatik pilotluğu öyrənib. Sonradan Osmanlı ailəmizin rəisi olan Mehmet Orhan Əfəndidən də öyrənib və bu sahədə təhsil almaq istəyib. İkinci dünya müharibəsi əsnasında R.A.F. nəzdində vəzifəli olaraq Londonda çalışıb. Həmin vaxt baş nazir Çörçil Türkiyənin İngiltərədəki səfiri Rauf Orbaydan Əli Ənvərin Londonda olduğunu öyrənib və onunla görüşüb. Baş nazir Çörçilin Əli Ənvərə “Sizin atanız mənim siyasi həyatımı iyirmi il gecikdirdi” deməsi tarixə düşüb.

Atam Əli Ənvər Napolidəki NATO bazasında vəzifə tutan zaman mən dünyaya gəlmişəm. Türkiyə Böyük Millət Məclisində qəbul edilən və 1924-ci il tarixli 431 nömrəli qanunun bir maddəsinin dəyişdirilməsi ilə məmləkətə geri qayıda bilən Osmanlı xanədanı mənsubu ata nənəm Naciyə Sultan ilə atam Əli Ənvər nəhayət, 4 avqust 1952-ci il tarixində qovuşa biliblər.

1950-ci illərin ikinci yarısında mərhum Adnan Menderes tərəfindən Yeşilköy Hava Limanı rəhbərliyinə təyin edilən Əli Ənvər 1960-cı ildən sonra Avstraliyaya köçüb və 1971-ci ildə bir qəza nəticəsində haqqın rəhmətinə qovuşub. Altı dil bilən, rəsm və musiqi bilgilərinə sahib, Bəyzadə sifətinə sahib atam Əli Ənvərin dəstəyilə Universitet təhsili almağa hazırlaşdığım ərəfədə onun vəfat xəbərini eşitdim. Budur ən böyük şəxsi hüznüm!

Anamın atası Abidin Davər jurnalist, baş yazar və türk dənizçiliyinə verdiyi töhfələrinə görə mülki admiral olaraq tanınıb. Millət vəkili, futbolçu olub, və bir müddət “Qalatasaray” İdman Klubununa rəhbərlik edib. Anam mərhum Pərizat xanım isə indiki Boğaziçi Universiteti olan Amerikan Qız Kollecini erkən yaşda yaxşı dərəcə ilə bitirib, şagird təşkilatlarında fəal biri olub.
Evimizdə dövrün sənətçiləri, elm adamları qonaq olurdular. Musiqi və ədəbiyyatla zəngin, son dərəcə məsud, verimli zamanlar idi.

– Babanız Ənvər Paşanın Türkiyənin tarixindəki rolunu necə qiymətləndirirsiniz?

– 1917-ci ildən sonra, yeni rejim tərəfindən açıqlanan, 1908-ci il iyun tarixli “Reval” gizli danışıqlarından aydın olduğu kimi, İngiltərə Krallığı və Rusiya çarlığının Osmanlı Dövlətinin gələcəyi haqqındakı düşüncə və arzuları o zamankı gənc Osmanlı nəsilinə məlum olub. Onların uzaqgörənliyi sayəsində millət və din əleyhinə böyük hücuma qarşı sürətlə təşkilatlanma həyata keçirilib və böyük varolma mübarizəsi başladılıb.

Rəhbərlik səviyyəsinə yüksəlmiş hər möhtərəm şəxsiyyət millətin tarixində əhəmiyyətli bir mil daşıdır. Cənnət Vətənimiz dağıdıcı hücumlara məruz qalan bir mövqedədir, bəzi dövrlərdə bu hücumlar şiddətlənirdi. Qarşılığında isə “milli refleks” meydana gəlir və liderlər yetişir. Ənvər Paşa da belə liderlərdəndir. O, Balkan müharibəsindən sonra dağılmış vəziyyətdə olan Türk ordularını iki ilə yenidən təşkilatlandırıb. Yoxluq içərisindəki ordunun Çanaqqala, Galisya, Kut-ül Amarə, Bakı və s. cəbhələrdə böyük zəfərlər qazanmasını təmin edib. Bununla yanaşı, hər şeydən əvvəl milli ruhun yenidən təsisi, milli sərmayənin meydana gəlməsi, təhsilin inkişafı və s. mövzularda da geniş fəaliyyət göstərərək, mükəmməl formada ayaqda durmağı bacara bilən nəsillərin yetişməsinin təşəbbüskarı olub.

(Ənvər Paşanın oğlu Əli və qızı Arzu)

–Ənvər Paşanın şəhid olması, nəşinin Türkiyəyə gətirilməsi mövzusunda düşüncələrinizi bilmək istərdik…

– Əvvəlcə, onun şəhadətindən öncəki hadisələri qısaca gözdən keçirmək lazımdır: Böyük Hərbin əsas məqsədlərindən biri yox etməyə qarşı var olma mübarizəsidir. Bu səbəblə Buxara və bölgədən yığılan yardımların Anadoluya çatdırılması Sovet rəhbərliyi tərəfindən təhlükəsizlik problemi olaraq təqdim edilir və böyük məbləğlər paytaxtlarında toplatdırılır. Öncə Ənvər Paşanın əmisi, Kut-ül Amarənin müzəffər komandiri Xəlil Paşa tərəfindən 1920-ci ilin iyul ayında külçə qızıllar halında Ankaraya gətirilir. Bu vaxt Ankaranın Moskvadakı nümayəndəsi Yusif Ziya Tengirşenk ilə də danışıqlar davam edir. Xalq Komissarı Trotski tərəfindən Şərqi Sovet ordularının komandanı təyin edilən general Mixail Frunze 13 Dekabr 1921-ci ildə yığılan yardımların bir qisiminin qarşılığı olan silah və sursat ilə birlikdə Ankaraya gəlir. Azərbaycan SSRİ-nin Ankaradakı səfiri İ.Abilovun zabit katibi olaraq iştirak etdiyi, general Frunze və Mustafa Kamal Paşa toplantısındakı görüş protokollarda dörd maddə başlığında, ikinci maddə “Ənvər” olaraq təsbit edilib. 4 Yanvar 1922-ci il tarixində general Frunze eyni tapşırıqla ikinci dəfə Ankaraya gəlir və yenə də özü ilə silah-sursat gətirir. Səfir İ.Abilovun zabit katibi olaraq iştirak etdiyi iclasın protokolunda üç maddə başlığından ikinci maddə yenə də “Ənvər” olaraq qeyd edilib. Bu sənədlər Azərbaycan Dövlət Arxivində mövcuddur. 1928-ci ilin avqust tarixində İstanbulun Taksim Meydanında ucalan abidədəki əsas fiqurun sol hissəsində general Frunzenin heykəli də var.

1922-ci ilin 4 avqust tarixində, Qurban Bayramının ilk günü Sovet Şərq Ordu birləşmələri tərəfindən Ənvər Paşa Belcivan ətrafında toqquşma zamanı şəhid edilib. Onun qəbrinin Türkiyəyə gətirilməsi məsələsinə gəlincə, rəhmətlik nazir Ayvaz Gökdəmir Bəyəfəndinin təklifləri və rəhmətlik prezident Süleyman Dəmirəlin razılığı ilə belə bir iş reallaşdırıldı. Biz xaricdə dəfn edilən bütün ailə böyüklərimizin qəbirlərinin Vətən torpağına gətirilməsini arzu edirik. Lakin Ənvər Paşanın Çegan təpəsindəki qəbirinin oralardakı qardaşlarımız üçün, Şərq xalqlarının istiqlal mübarizələrində nə dərəcədə əhəmiyyətli olduğunu oradan ziyarətimizə gələn qardaşların sözlərindən günbəgün daha yaxşı anlayıram. Hələ məzarın gözətçisi olan ailənin hüznlü, gözyaşları içərisindəki hallarını heç unuda bilmərəm.

– Azərbaycanda, Bakıda olmusunuzmu?

– Bəli, nə xoşbəxtəm ki, Bakıda olmuşam. Möhtəşəm qarşılandıq, yüksək səviyyədə qonaq edildik. Lakin diqqətimi çəkən bir məqam oldu. Azərbaycanlı qardaşlarımızın ədəbiyyat və musiqidə Nuri Paşanı andıqlarını fərq etdim, amma gözəl Bakı şəhərində hər hansı bir izinə rast gəlmədim. Bəlkə də mən çox gəzməmiş ola bilərəm. İstanbulda iqamətgahımın olduğu prospektin adı Heydər Əliyev Prospektidir. Boğaz sahilində isə Heydər Əliyevə ithaf edilmiş bir park mövcuddur. Hər gün birlikdə dağlalanan Azərbaycan və Türkiyə bayraqlarını seyr edən zaman qürur hissi keçirirəm. Təbii ki, uyğun bir zamanda gözəl Bakı şəhərini təkrar ziyarət etmək bizlər üçün xoşbəxtlik qaynağı olacaq.

(Nuru Paşanın dəfn mərasimi)

– Ənvər Paşanın Azərbaycan üçün etdikləri sizin fikirinizcə, hansı əhəmiyyəti daşıyır?

– Millətimiz üçün çox böyük əhəmiyyət kəsb edir. 3 Mart 1918-də imzalanan Brest-Litovsk razılaşması ilə 30 oktyabr 1918-də imzalanan Mondros Müqaviləsi arasında işğal və zülm altında olan Azərbaycan torpaqları mütləq xilas edilməli idi. Osmanlı və müttəfiqləri Büyük Hərbdə məğlub olmuşdular, dövlət yox olmağın sərhədində idi. Ruslar, ermənilər, ingilislər Azərbaycanla Anadolu arasında o dövrdə inkişaf etməkdə olan fikri, milli və coğrafi münasibətləri bitirmək üçün işğal hərakatlarına başladılar. Bu zaman azəbaycanlı liderlərin Ənvər Paşaya çağırışları bütün maneələrə baxmayaraq, qısa bir müddətdə Qafqaz İslam ordusunun təşkili və hərəkatın başlanması ilə cavablandırılıb, nəticədə tarixdəki ilk böyük Türk Respublikasının qurulması təmin edilib. İsmail Zührinin sözlərilə desək:
Hilal artıq öldü deyə sevinmişdi düşmən yenə,
Hilal birkən iki oldu, salam bizdən ikinciyə…
Bu gün də ortaq inkişafa imkan yaradan əsl münasibətlərin möhkəm təməlləri qurulub. Hörmətli Heydər Əliyev və İlham Əliyev başda olmaqla Türkiyə Respublikasının rəhbərləri də münasibətlərin inkişafına verdikləri böyük töhfələrlə daim ehtiramla yad ediləcəklər.

– Qafqaz İslam Ordusunun Komandiri, Ənvər Paşanın qardaşı, Bakı fatehi Nuru Paşanın haqqında nələr danışa bilərsiniz?

– 1890-cı il təvəllüdlü Nuri bəyin bu vəzifəyə 28 yaşında təyini olunması çox tənqid edilib. Xəlil Paşa o günləri belə izah edirdi: “Azərbaycanın hərbi əhəmiyyətli və təlim görmüş ordusu yox idi. Bakı ingilislər və onlara kömək edən rus və ermənilər tərəfindən işğal edilincə, mənə Şərq orduları komandanlığı vəzifəsi verilərkən Ənvər Paşa Azərbaycanda və Bakı istiqamətində bir İslam Ordusu meydana gətirməyi hesaba qatdı. Qurulacaq bu ordunun komandanlığını da qardaşım oğlu Nuruya verdi. Nuru Paşa Ənvər Paşanın qardaşıdır. Trablusda birlikdə döyüşdük. Balkan cəbhəsində və I Dünya Müharibəsində ona əhəmiyyətli vəzifələr verilmişdi…”

1918-ci ilin 10 avqust tarixində Bakı əhalisinin Qafqaz İslam Ordusuna göndərdiyi uzun bildirişin son cümlələri belə idi: “…Əgər siz bu böyük İslam şəhərini tuta bilməsəniz, “Allah” deyənlərin varlığını aradan qaldıran və qaldırmaq istəyən düşmənlər öndən və arxadan sizi saracaq, qıcıran dişlər yeni zülmlər üçün itilənmiş olacaq. Lakin sən, ey türk əsgəri! İngilislərin gücünü öz hesabına Çanaqqalada qırdın. Ən böyük hərbi gəmilərinə, böyük güllələrinə aylarla sinə gərdin. Kut-ül Amaredə 14.000 əsir aldın. Türk adını böyüdən Çanaqqala, Kut-ül Amarə, Galisiya, Rumıniyadan sonra Qafqaz gələcək və Bakı şəhəri də igidlik tacının bir almaz daşı olacaq…”

(Nuru Paşa)

Ənvər Paşanın da yazdığı kimi, “Allahın köməyi ilə, Bakı şəhəri otuz saatlıq şiddətli döyüşlərdən sonra, 15 sentyabr 1334-cü ildə (1918) saat doqquz radələrində azad edilib”.

Azərbaycanın məşhur siyasət və düşüncə adamı Əhməd bəy Ağaoğlunun oğlu, Demokrat Partiyasının önəmli üzvü, ailəmizin yaxın dostu Səməd Ağaoğlunun bizlərə nəql etdiyinə görə, “Nuru Paşa İstanbulda bir silah və sursat fabriki qurmaqla məşğul olur və icazələr üçün tez-tez Ankaraya gəlirdi. Biz də eşidib ziyarətinə gedirdik. Qafqazdakı zəfərləri ilə əlaqədar suallar verdiyimizdə xəcalətli bir şəkildə “Uşaqlar, sabaha baxın lütfən, bundan sonra məmləkətin sürətlə inkişaf etməsi lazımdır və bütün zamanınızı bu istiqamətdə sərf edin” deyərdi”.

O, Misirin Hidiv ailəsindən Mislimələk adlı xanımla evli idi və uşaqları olmamışdı. Ənvər Paşa şəhid olandan sonra ailənin bütün məsuliyyətini üzərinə götürərək, bibilərim və atamın yetişmələrində böyük xidmətləri olub. Bir ata şəfqətlə onları qucaqlayıb. İstiqlal mübarizəsinə böyük töhfələrinə görə “İstiqlal Medalı” ilə təltif edilib. Əsas vaxtını ilk yerli silah sənayesinin quruluması və istismarı üçün sərf edib. Hərbi illərin çatışmazlıqları içərisində Milli Müdafiə ehtiyaclarının qarşılanması ilə yanaşı, ixrac istiqamatində də istehsal həyata keçirib. İsrail-Ərəb döyüşü zamanı İordaniya, Misir ordularının və Fələstinli güclərin silah-sursat ehtiyaclarını fabriki vasitəsilə qarşılayıb. 1949-ci il 2 mart tarixində İstanbulda Sütlüce tərəfdə yerləşən fabrikində şübhəli, böyük bir partlayış meydana gəlib. Nəticədə işçilərilə birlikdə həlak olub. Həmin ilin 15 aprelində London İslam Mədəniyyət Mərkəzində təşkil edilən Nuri Paşanı anım mərasimində çıxış edən İordaniya Kral ailəsinin üzvü Şahzadə Əbdülməcid Heydərə görə, “Nuru Paşa İslam dünyasını birləşdirmək üçün çalışan fiqurlardan biri idi”.

– Niyə Nuru Paşanın cənazə namazı 67 il sonra qılındı?

– Nuru Paşanın cənazəsi fabrikin yanındakı Haliçdən ancaq martin 22-də tapıldı və İstanbul Müftülüyünün qərarı ilə cənazə namazının qılınmasına icazə verilmədiyindən, elan edilə bilmədən ailəsi və yaxınları tərəfindən martın 24-də 18 işçisinin yanında Ədirnə parkındakı şəhidlikdə dəfn edildi. Qəbirin yeri uzun illər idi ki, itmişdi, tapa bilmirdik. Bəzi himmətli vətəndaşlar tərəfindən tapıldı və onu 67 il sonra yerinə gətirə bildik.

– Azərbaycan torpaqlarının böyük qismi 25 ildən çoxdur ki, ermənilərin işğalı altındadır. Azərbaycan üçün böyük işlər görmüş Paşanın nəvəsi olan Arzu Ənvər Ərdoğan xanım ermənilərin Azərbaycan xalqına qarşı etdiyi təcavüz, soyqırım siyasətilə bağlı nə düşünür?

– Cəddimiz Fatih Sultan Mehmet Xan 1461-ci ildə Yepiskop Hovadimi İstanbula gətirdərək, ona Patriarx rütbəsi verəndən sonra bu ermənilər yeni tarixə qədər sadiq millət kimi tanınırdılar. Zeytun hadisələrindən bu günə qədər isə təəssüf ki, kin və nifrət siyasəti yürüdürlər.
Keçdiyimiz günlərdə Xocalı soyqırımının ildönümünü geridə qoyduq. Bütün qırğınların qurbanı olan şəhidlərimizə rəhmət diləyirəm və xatirələri qarşısında təzim edirəm. Təəssüf doğuran budur ki, Beynəlxalq təşkilatların nümayəndələri millətimiz ilə əlaqədar ən dəhşətli mövzularda öz vəzifələrini yerinə yetirmirlər. Bu isə hələ 1918-ci ildə həyata keçirilən millətimizi tükətmək hərəkatına bənzəyir. Edilən bütün soyqırımlar və həyata keçirilən işğallar Hilalı yox etmək təşəbbüslərinin qurtarmaq bilməyən təkrarıdır. Əziz millətimizin istiqbal və istiqlal uğrunda səbir və əzmlə çalışıldığı, bir və diri olacağı təqdirdə, mütləq bu qəmli mövzunun xoş sonluqla qurtaracağına əminəm. Uşaqlarımızın haqqı olan “Qafqazda sülh” şübhəsiz ki, təsis ediləcək.

Hafiz Əhmədov

HafizTimes.com

Müsahibə

ABŞ Prezidenti Vilsonun nəticəsi: “AXC diplomatlarının 100 il öncəki bu fəaliyyətini dəyərləndirirəm” (TARİXİ MÜSAHİBƏ)

Yayımlandı

da

Tərəfindən

“Bakıda çox maraqlı memarlıq nümunələri var”

“Amerikadakı mübahisələrin mərkəzində dərinə kök atmış irqçilik dayanır”

“Birinci Dünya Müharibəsindən sonra baş verən faciəli hadisələrin çoxunun qarşısını ala bilərdik”

“Heç bir şəkildə mükəmməl deyildik, amma…”

Tomas Sayre – Amerikalı məşhur rəssam-heykəltəraş. O, qeyri-adi “public art” layihələri ilə bütün dünyada tanınır. Qeyd edək ki,  Tomas Sayre Amerika Birləşmiş Ştatlarının 28-ci Prezidenti Tomas Vudro Vilsonun nəticəsidir.

HafizTimes.com-un növbəti müsahibi Amerika Birləşmiş Ştatlarının 28-ci Prezidenti Tomas Vudro Vilsonun nəticəsi, məşhur rəssam-heykəltəraş Tomas Sayredir. Jurnalist Hafiz Əhmədovun suallarını cavablandıran ABŞ prezidentinin varisi T. Sayre ailəsi, fəaliyyəti ilə bağlı bir çox mühüm məqamlardan söhbət açıb. O, Azərbaycan mətbuatı tarixində ilk dəfə olaraq babası prezident Tomas Vudro Vilsonun Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə (1918-1920) olan münasibətindən də bəhs edib:

-Ohayo ştatının Klivlend şəhərində anadan olmuşam. Sonralar atam Vaşinqtondakı kafedral kilsədə baş keşiş (dean) olub. Beləliklə biz də Vaşinqtona köçdük. Mən də orada böyüdüm. Oğlanlar üçün olan “ST Albans” məktəbində təhsil aldım. Şimali Karolina Universitetində və Miçiqandakı Cranbrook İncəsənət Akademiyasındakı sənət məktəbində təhsil aldım.

-Prezident ailəsinin üzvü necə oldu ki, heykəltəraş-rəssam olmağa qərar verdi? Hazırda hansı layihələr üzərində çalışırsınız?

-Həmişə əllərimlə əşyalar düzəltmişəm. Kilsənin kölgəsində böyüdüyüm zaman artıq bütün daş hörgüləri, rəngli şüşə istehsal edənləri, heykəltəraşları və bir çox fərqli sahələr üzrə çalışan sənətkarları tanıyırdım. Hələ uşaq ikən bildim ki, sənət və memarlıq dərin insani duyğu və məna daşıyır. Beləliklə bütün karyeramı bu fikri ifadə etməyə həsr etdim. Hazırladığım heykəllər əsasən çox böyükdür və ictimaiyyət üçün açıqdırlar. Onlar ictimai məkanlara müəyyən bir məna bəxş edirlər və hansısa bir yer haqqında hekayələr danışmağa çalışırlar. Hazırda bütün ABŞ-da 5 böyük ictimai layihə üzərində çalışıram. Floridanın Tampa şəhərindəki muzeydə rəsmlərim nümayiş olunur. Hər gün yeni rəsmlər çəkirəm.

-Siz həmçinin məşhur dizayn firması olan “Clearscapes”in təsisçisisiniz.

“Clearscapes” bir rəssam və bir memarın arasındakı səmərəli əməkdaşlığın nəticəsində meydana çıxdı. Stiv Şuster ilə otuz ildən çox idi ki, tanış idim. Təxminən bir il əvvəl o, vəfat edənə qədər birlikdə çalışdıq. Firmanın memarlıq bölməsi əsasən Şimali Karolinada yerləşir: “Raleigh Convention” Mərkəzi, yeni “Raleigh” qatar stansiyası və bir çox sənət obyektləri bura daxildir. ABŞ, Kanada və Asiyada ictimaiyyət üçün açıq olan bir çox sənət əsərlərimiz mövcuddur.

-Hansı sənət əsərinizlə həqiqətən də qürur duyursunuz? Gələcək üçün hansı uğurlu layihələriniz var?

-Layihə mövcud olduğu cəmiyyətə təsir edən zaman çox qürur duyuram. Məsələn, “Oberlin Rising” 100 ildən çoxdur ki, Afro-Amerikan cəmiyyətini xatırladır. Hansı ki, “Raleigh”də baş verənlər nəticəsində məhv edilib. Müəyyən bir bir nahatlığı, xəstəliyi olanların sağalması üçün istifadə olunan Sağlamlıq Mərkəzinin adını qürurla çəkə bilərəm. Bundan başqa Vaşinqtondakı Milli Ballball Stadionunun girişindəki əyləncəli “Curve Ball” heykəlindən zövq alıram. Hətta Vaşinqton komandası keçən yay dünya kubokunu da qazandı.

Hazırda Texasdakı Texnologiya-Tibb Məktəbinin bir hissəsi olan Tibbi Araşdırma Müəssisəsinin qarşısında nəhəng və qeyri-adi layihə üzərində çalışırıq. Yeni Meksikadakı Albuquerqu bölgəsində suyun qorunması və insanların bu məsələyə ehtiyatla yanaşmaları ilə bağlı bir layihəyə start vermişik. Bundan başqa Şimali Karolinadakı Greensboro-da çay boyunca böyük bir ictimai park yaradırıq.

-Yaratmaq üçün nədən ilham alırsınız?

-Torpaqdan ilham alıram,  insanla müəyyən bir yerin vədhətindən doğan hekayələr məni ruhlandırır. Hər şey insanın niyyəti ilə təbiətin ona bəxş etdikləri arasındakı əlaqədən aslıdır. Yəni demək istəyirəm ki, dünyada tarazlıq yaradan sənətdən ilham alıram.

-Tarix abidələrinin qorunması ilə bağlı nə demək istərsiniz? Son vaxtlar Amerikada da heykəlləri dağıdırlar…

-Bu çox ağır və çətin bir sualdır. Mən bir neçə tarixi abidəni yenidən dizayn etdim. Bu çox çətin idi. Hətta bu barədə danışmaq da çətindir. Amerikadakı Vətəndaş müharibələri ilə bağlı dağılan abidələrə gəlincə deyə bilərəm ki, onlar bu ölkədə böyük bir siyasi uçurum yaratmaqda ittiham olunurlar… Təəssüf ki, bu ölkədəki mübahisələrin mərkəzində dərinə kök atmış irqçilik dayanır.

(Vudro Vilson)

-Siz Amerika Birləşmiş Ştatlarının 28-ci Prezidenti Tomas Vudro Vilsonun nəticəsisiniz. Vudro Vilsonun varisi kimi böyümək necə idi?

– Ailəmiz bir az qarışıqdır. Ailə tarixini miras kimi qəbul etmək və ən yaxşı formada yaşatmaq çox vacibdir. Bəxtim gətirib ki, onların sırasında dəyərli insanlar çoxdur… Ümumilikdə onların hamısı ilə eyni fikirdə olmasam da, Vudro Vilson da daxil olmaqla ailəmizin bütün üzvlərinə qarşı hörmətlə yanaşıram.

-Vudro Vilson sizin üçün kimdir?

-Hesab edirəm ki, Vudro Vilson idealizm və təcrübəni özündə birləşdirən, güclü, yüksək intellektli və bəzən də gözüaçıq bir insan idi. Vilson əsl lider idi. Heç bir şəkildə mükəmməl deyildik, amma Amerikanı yaxşılığa doğru dəyişməyə müvəffəq olduq. Kaş ki, dünya ilə bağlı düşüncələri də daha yaxşı qəbul olunardı. Birinci Dünya Müharibəsindən sonra baş verən faciəli hadisələrin çoxunun qarşısını ala bilərdik…

-Hazırda Amerikada nə baş verir? Amerikadakı irqi problemlər sizə necə təsir edir? İrqçilik kimlərə xidmət edir?

-Amerika dünyanın hər yerində olduğu kimi, Covid-19 ilə də mübarizə aparır. Bəlkə də bu pandemiya Corc Floydun öldürülməsinə qarşı daha dərin və tutarlı cavab vermək üçün bir yol açdı. Dua edirəm ki, mövcud iğtişaşlar əslində Amerikada sistematik şəkildə qurulan ağların üstünlüyünün çökməsi istiqamətində ciddi bir fəaliyyətə səbəb olacaq. Sistemimiz ağ insanların maraqlarını digərlərindən üstün tutur. Bu səhvdir, bu ölkənin mənimsədiyi dəyərlərə ziddir və dəyişməliyik. Bəlkə də indi real dəyişikliyə çatmaq üçün bir fürsətdir. Buna ümid edirəm.

-Azərbaycan, Bakı haqqında fikirlərinizi bilmək istərdik. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin diplomatları hələ 1919-cu ildə Parisdə babanız Vudro Vilsona Azərbaycan haqqında geniş məlumatlar veriblər. 

-Təəssüf ki, sizin paytaxt şəhərinizdə olmamışam. Amma görürəm ki, irəliyə doğru getmək üçün böyük işlər görülür. Bakıda çox maraqlı memarlıq nümunələri var: “Flame Towers”, “SOCAR Tower” və “Crystal Hall” – möhtəşəm görünüşlü dizaynlardır. Mən bunların yalnız şəkillərini görmüşəm…

Bakıda layihələrim yoxdur, amma mütləq orada işləmək istəyirəm. Həm fiziki, həm də mədəniyyət baxımından fərqli yerlərdə işləmək maraqlı olar.

(Əlimərdan bəy Topçubaşov – Parisdə)

-Azərbaycan və ABŞ arasında siyasi və diplomatik əlaqələlərin qurulmasına ilk təşəbbüs 1919-cu il mayın 28-də Parisdə olub. Azərbaycan parlamentinin sədri Ə.M.Topçubaşovun rəhbərliyi ilə nümayəndə heyəti Paris Sülh Konfransında ABŞ prezidenti V.Vilsonla görüşüb. Görüşdə müstəqil Azərbaycan dövlətinin tanınması, onun Millətlər Liqasına qəbul edilməsi, ABŞ-la diplomatik münasibətlərin yaradılması və s. haqqında Azərbaycan hökumətinin rəsmi memorandumu ABŞ prezidenti Vudro Vilsona təqdim edilib. Qəbul zamanı nümayəndə heyətinin irəli sürdüyü təkliflərə cavab olaraq V.Vilson bildirir ki, onlar dünyanın kiçik hissələrə bölünməsini istəmirlər, Qafqazda federasiya yaradılması ideyasına tərəfdar çıxırlar. Bu federasiya Millətlər liqasının tapşırığı ilə hər hansı bir dövlətin himayəsində ola bilər, Qafqazda federasiya və ya Azərbaycanın müstəqilliyinin tanınması məsələsi isə rus məsələsindən əvvəl həll edilə bilməz…Təəssüflər olsun ki, 1920-ci il aprel ayının 27-də Sovet Rusiyasının XI Ordusu Bakını, sonra isə bütün Azərbaycanı işğal etdi. Və bizim Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süqut etdi… 70 il SSRİ-nin hökmranlığı altında yaşamalı olduq… Və nəhayət ki, 25 dekabr 1991-ci ildə Sovet İttifaqı dağıldı və 70 ildən sonra ABŞ Azərbaycanı müstəqil dövlət kimi rəsmi olaraq tanıdı … Vudro Vilsonun nəticəsinin buna münasibəti necədir?

Ölkənizin yaxın keçmişi haqqında çox da məlumatlı deyiləm. Amma Paris danışıqlarından sonra Azərbaycanın məyus olması ilə bağlı bilirəm. Bir çox qrup məyus oldu. Amma təbii ki, bəziləri yox. Hələ də bütün dünyada sülh üçün ümumilikdə bir vizyon kimi görünən Paris razılaşmalarının sonralar gözardı edilməsi məyusluq doğurur. Sizin bu məyusluğunuzu mən də bölüşürəm… Azərbaycandan olan insanların təxminən 100 il öncə azadlıq üçün göstərdikləri bu fəaliyyəti yüksək dəyərləndirirəm.

Hafiz Əhmədov

HafizTimes.com

(Tüstü ilə hazırlanmış əsər)

Oxuyun

Müsahibə

Eros Ramazzotti: `Azərbaycan gəncləri, həmişə səmimi və dürüst olun` (EKSKLÜZİV MÜSAHİBƏ)

Yayımlandı

da

Tərəfindən

“Uşaqlarım mənim əsas ilham mənbəyimdir

“Həyatda təəssüflə yaşamamalıyıq, hər zaman inam və ümidlə  gələcəyə baxmalıyıq”

“Azərbaycanı daha düzgün bir şəkildə ziyarət etsəm xoşbəxt olaram. Bakını gəzmək isə daha da maraqlı olar”

“Mənim üçün uğur bununla ölçülür: sonda həyat və musiqi ilə nə qədər sevgi ötürə bildim”

Eros Ramazzotti — Məşhur italyan müğənni və bəstəkar. 30 ildən çoxdur ki, İtaliyanın ən məşhur müğənniləri sırasındadır. Mahnıları İtaliya, Almaniya, Avstriya və Avropanın bir sıra ölkələrində musiqi hitlərinə liderlik edir. O, Adriano Çelentano, Andrea Baçelli, Luçano Pavarotti, Tina Tyorner, Riki Martin və digərləri ilə duet oxuyub. Geniş vokal imkanları və ifa tərzi müğənnini dünyada milyonların sevimlisinə çevirib. Onu “Dünyanın musiqi səfiri” adlandırırlar. Müğənni ifaları ilə insanlara sevgi, dünyaya isə sülh bəxş etmək istəyir. Bu günədək 14 albomu işıq üzü görüb.

Dünya şöhrətli müğənni Eros Ramazzotti eksklüziv olaraq HafizTimes.com-un suallarını cavablandırıb. O, müsahibə zamanı bir çox maraqlı məqamlardan söhbət açıb, Azərbaycanla bağlı fikirlərini ifadə edib.

-Uşaqlığınızı necə xatırlayırsınız? Böyüdüyünüz ailədə nələr çatışmırdı?

-Uşaqlığım çox sevdiyim, gözəl bir dövrdür. Sevgi olduğu üçün hər şeyimiz vardı.

 -İllərlə zirvədə qalmağı necə bacarırsınız?

Bu yalnız bir iş deyil: mahnı oxumaq mənim həyatımdır. Gördüyünüz işi sevsəniz və qərarlı olsanız istədiyiniz hər şeyə nail ola bilərsiniz. Heç bir şey verilmir, amma hər şeyi qərarlılıq və ağır zəhmətlə fəth etmək olar. Əlbətdə ki, lazımi vaxtda bir az şans da kömək edə bilər.

-Bu ağır günlərdə sizi motivə edən nədir? Necə yaradıcı qala bilirsiniz?

-Kiçik şeylərdən ilham alıram: gəzməyə çıxmaq, uşaqlarımla oynamaq və söhbət etmək və təbiətlə təmas qurmaq.

-Uğurunuzu nəyə borculusunuz?

-Çətin iş və səmimiyyətin həmişə qarşılığı olur.

 -Gələcək üçün hansı planlarınız var? Sevənlərinizə nə söyləmək istərsiniz?

-Həmişə yeni musiqi və əsərlər üzərində işləyirəm. Özümü aktiv və motivasiyalı tutmağı sevirəm. Tezliklə yenidən qarşılaşacağıq.

– “Vita ce n’è” nin uğur sirri nədir?

-Vita Ce N’è çox səmimi bir ifadır, əsas mövzu sevgidir: sevgi hər şeyin mərkəzidir, hər kəsin inana biləcəyi nikbinlikdir.

-Mahnılarınızın ilham mənbəyi nədir? Kimin üçün yazmaq istərsiniz?

-Musiqimi  hər zaman ürəyimlə yazıram: duyğularınızı yazmaq və onları musiqiyə çevirə bilmək bir hədiyyədir. Və əgər bunu səmimiyyətlə etsəniz, insanlar onu hiss edəcəklər və hər şeyi sizə qaytaracaq. Uşaqlarım mənim əsas ilham mənbəyim, məni hərəkətə gətirən mühərrikdir. Ancaq gündəlik həyatın anlarından, yaşadığım və ya mənə söylənən hekayələrdən ilham alıram.

-Öhdəsindən gəldiyin ən böyük əngəl nə olub?

-Uçmaq qorxum.

– Qəbul etdiyiniz dəyərləri musiqinizdə necə tətbiq edirsiniz?

-Sadəcə hisslərimdən və həqiqətən kim olduğumdan danışıram. Bu, təbii bir prosesdir, kim olduğum mövzusunda sadəcə olaraq dürüstəm.

-Sizin izinizlə getmək istəyən birinə nə məsləhəti verərsiniz?

-Zəhmət həmişə qarşılığı olur. Xəyallarınıza sadiqsinizsə və özünüzə inanırsınızsa, sonda hər şey qaydasında olacaq.

-Necə xatırlanmaq istərsiniz?

-Bu barədə heç düşünmürəm. Mənim üçün uğur bununla ölçülür: sonda həyat və musiqi ilə nə qədər sevgi ötürə bildin.

-Həyat fəlsəfənizi 3 cümlə ilə necə ifadə edərsiniz?

-Müəyyən bir şüarım yoxdur: həyatda təəssüflə yaşamamalıyıq, ancaq hər zaman inam və ümidlə  gələcəyə baxmağa çalışmalıyıq.

 -Həmişə gənc görünməyi necə bacarırsınız?

-Gənc qalmağa deyil, sağlam olmağa köklənmişəm. Hər gün məşq etmək, yerimək, açıq havada olmaq, sağlam yemək və yaxşı yatmaq üçün əlimdən gələni edirəm. Hamısı budur.

-Zamanı geriyə çevirsəydiniz siz hara qayıdardınız?

-Peşimanlıq hissi ilə yaşamıram: etdiyim hər şeyi edərdim.

-Nə vaxt çox xoşbəxt olursunuz?  Almaq, yoxsa vermək daha yaxşıdır?

-Şübhəsiz ki, vermək.

-Azərbaycan, Bakı necə xatırlayırsan? Azərbaycanlılarla bağlı unudulmaz xatirəniz nədir?

-Bütün dünyadakı pərəstişkarlarımla görüşə bildiyim üçün çox xoşbəxtəm. Azərbaycanlılar da konsert turum zamanı məni çox isti qarşıladılar. Bu mənim üçün çox gözəl bir xatirədir.

-Azərbaycanın məşhur musiqiləri, Muğamlar haqqında heç eşitmisinizmi? Yenidən Azərbaycana səfər etmək istərsinizmi?

-Bu barədə eşitməmişəm. Amma həmişə yeni musiqilər tapmaqda maraqlıyam, təşəkkür edirəm. Konsert turu üçün getdiyim şəhərləri nadir hallarda gəzə bilirəm. Buna görə də bir gün Azərbaycanı daha düzgün bir şəkildə ziyarət etsəm xoşbəxt olaram. Bakını gəzmək isə daha da maraqlı olar.

-Sizi Azərbaycanda sevən insanlara, gənclərə nə demək istərdiniz?

-Xəyallarınıza həmişə inanın, hər zaman özünüzə və digər insanlara qarşı səmimi və dürüst olun.

Hafiz Ahmadov

HafizTimes.com

`Azərbaycana getmək istəyərəm` – Əfsanəvi rok ulduz Bryan Adamsla eksklüziv müsahibəni BURADAN oxuya bilərsiniz.

Oxuyun

Müsahibə

Eros Ramazzotti: `I don’t live with regrets` (EXCLUSİVE İNTERVİEW)

Yayımlandı

da

Tərəfindən

“My children are my main source of inspiration, the engine that keeps me moving”

“Azerbaijanis have always welcomed me very warmly, it is a very beautiful memory for me”

“Success is measured by this, for me: how much love, in the end, you have been able to convey, with life, with music”

Italian superstar Eros Ramazzotti has been interviewed by Azerbaijani journalist Hafiz Ahmadov. HafizTimes.com proudly presents the exclusive interview with music legend Eros Ramazzotti.

-How do you remember your childhood? What was missing in the family as you grew up?

-My childhood is a very lovely period that I cherish so much. There was love, so we had everything.

-How do you manage to stay on top for years?

-This isn’t only a job: singing is my passion, my life. If you’re committed and passionated about what you do, you can achieve everything you want. Nothing is given, but everything can be conquered with commitment and hard work. Of course, even a bit of luck at the right time can help.

-What keeps you motivated in these hard times? How do you stay creative?

-I found my inspiration in the little things: going out for a walk, playing and talking with my kids, connecting with nature.

-To what do you credit your success?

-Hard work and sincerity always pay off.

-What are your plans for the future? What would you like to say to those who love you?

-I always work on new music and stuff, I like to keep myself active and motived. We will catch up again soon.

What is the secret of success of “Vita ce n’è”?

-Vita Ce N’è is a very sincere record, the main theme is love: love is the center of everything, the optimism in which everyone can still believe.

-What is the inspiration for your songs? Who would you like to write for?

-I always write my music with my heart: writing your emotions and being able to turn them into music is a gift and if you do it sincerely, the public will feel it and give you everything back. My children are my main source of inspiration, the engine that keeps me moving. But the inspiration comes from anything, from moments of daily life, from stories that I lived or that have been told to me.

-And what has been the greatest obstacle you’ve overcome?

-My fear of flying.

 -How are you imposing your values on your music?

-I simply talk about my feelings and who I really am. It’s a natural process, I’m just honest about who I am.

-What advice would you give to someone who wants to follow in your footsteps?

-As I said to you before, hard work always pays off. If you’re committed to your dreams and loyal to yourself, everything will be ok in the end.

-How do you want to be remembered?

-I do not think about it at all. Success is measured by this, for me: how much love, in the end, you have been able to convey, with life, with music.

-What is your philosophy of life in 3 sentences?

-I don’t have a particular motto, except that in life we must not live with regrets, but we have to try to always look to the future with confidence and hope.

How do you stay young all the time?

-I’m not focused on staying young, I’m focused on staying healthy. I try my best to train every day, to move, to be outdoors, to eat healthy and sleep well. That’s all.

-If you could go back in time, where would you go?

-I don’t live with regrets: I would do everything I did.

-When are you happiest? Is it better to give or to receive?

-To give, no doubt about it.

-How do you remember Azerbaijan, Baku? What is your unforgettable memory about Azerbaijanis?

-I am very happy when I can meet my fans all over the world, Azerbaijanis have always welcomed me very warmly during my previous tours, it is a very beautiful memory for me.

-Have you ever heard about the famous folk music of Azerbaijan, Mughams? Would you like to visit to Azerbaijan?

-No, I don’t but I’m always interested in finding new music, thank you. When I’m on tour I rarely can visit the cities I play in, so I would definitely be happy to visit Azerbaijan one day in a more accurate way, I’m curious about visit better Baku too!

-What would you like to tell people, particularly the youth who love you in Azerbaijan?

-Always believe in your dreams, always be sincere and honest with yourself and with other people.

Hafiz Ahmadov

HafizTimes.com

Bryan Adams: “Eat less, love more and be thankful” (EXCLUSİVE İNTERVİEW)

Oxuyun

Trend yazılar