Bizimlə əlaqə

Müsahibə

`Atam öləndə heç birimiz yanında deyildik`- Mirzə Cəlilin İrlandiyadakı mühacir nəticəsi (EKSKLÜZİV+FOTOLAR)

Yayımlandı

da

Bəlkə də qardaşımın, sonra anamın və mənim Polşaya köçməyimiz atam üçün çox ağır oldu”.

“Atam İranda vəfat edəndə biz yanında deyildik. Bu da kədərli son…”

“Atam babası Cəlil ilə bağlı olan ailə hekayəsini hər kəsdən gizli saxladı. Beləliklə özlərini qorudular…”

“Cəlilin 150 illik yubileyi üçün mən şəxsən Azərbaycana dəvət olunmadım”. 

“Məmmədquluzadə” soyadı mənə problem yarada bilər”.

Cəlil Məmmədquluzadə (Mirzə Cəlil) – Görkəmli dramaturq və yazıçı, publisist, ictimai xadim,  Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi, milli istiqlalı uğrunda mübarizənin ön cərgəsində duran ziyalı.  “Molla Nəsrəddin” ədəbi məktəbinin banisi və ideya rəhbəri. Azərbaycanda, eləcə də Yaxın Şərqdə satirik jurnalistikanın əsasını qoyub. Ana dilinin saflığı uğrunda mübarizə apar Mirzə Cəlilin zəngin irsində azərbaycançılıq məfkurəsi  əsas yer tutub. Xаlqımızın mədəni gеriliyinə, dini хürаfаtа, mövhumata, cəhalətə, avamlığa, mürtəce çаrizm siyаsətinə qаrşı inаdlа mübаrizə аpаrıb, milli mədəniyyətin yüksəlməsi üçün mühüm xidmətlər göstərib. Ədibin “Ölülər”, “Anamın kitabı”, “Dəli yığıncağı” və s. pyesləri Azərbaycan dramaturgiyasının parlaq nümunələridir. 1907-ci ildə Həmidə xanım Cavanşirlə ailə həyatı qurub və oğlanları Midhət və Ənvər dünyaya gəlib. Böyük Vətən müharibəsi illərində həkim kimi ordu sıralarına çağırılan Mirzə Cəlilin oğlu Ənvər, sovet qoşunlarının tərkibində İrana gedib. Ənvər burada polyak qızı, onunla bir xəstəxanada işləyən tibb bacısı Zofya Bahrinovskaya ilə evlənib. Bu nikahdan övladları – Midhət, Nizhət, Teymur, İren Cavanşirlər dünyaya gəlib. O, heç vaxt İrandan Vətənə qayıtmayıb. Qeyd edək ki, bu il Cəlil Məmmədquluzadənin anadan olmasının 150 illiyi tamam olur.

HafizTimes.com Azərbaycan mətbuatı tarixində ilk dəfə olaraq Molla Nəsrəddin” ədəbi məktəbinin banisi, görkəmli ictimai xadim, maarifçi Cəlil Məmmədquluzadənin İrlandiyada mühacir həyatı yaşamalı olan daha bir nəticəsini tapıb, həmsöhbət olub.  Cəlil Məmmədquluzadənin nəvəsi Midhət Cavanşirinin İrlandiyaya mühacirət edən digər oğlu Ramin Cavanşiri eksklüziv olaraq HafizTimes.com-un suallarını cavablandırıb. O, müsahibə zamanı ailəsi ilə bağlı bir çox önəmli məqamdan söhbət açıb,  Azərbaycan haqqında fikirlərini ifadə edib. Ramin Cavanşiri Cəlil Məmmədquluzadənin ailə üzvlərinin fotolardan ibarət daha bir şəxsi arxivini də HafizTimes.com-a təqdim edib. Qeyd edək ki, Mirzə Cəlilin Polşada yaşayan varisləri Martin Cavanşiri və oğlu Przemysłavı da illər sonra Azərbaycan mətbuatı tarixində ilk dəfə olaraq HafizTimes.com tapıb, ailə kökləri ilə tanış edib və eksklüziv müsahibə götürüb.

Ramin Cavanşiri: “Əvvəlcə sizi, Azərbaycandan olan bütün möhtəşəm insanları salamlayıram. Ailə hekayəmi sizinlə bölüşümək mənim üçün çox xoşdur. Həmçinin məni daha yaxından tanıyacağınıza görə həyəcanlanıram. Mən məşhur Cəlil Məmmədquluzadənin nəticəsiyəm. 20-ci əsrdə ailəmizlə bağlı yaranmış mürəkkəb vəziyyətə görə mən Tehranda (İran) anadan olmuşam.15 il Polşada yaşadım. Daha sonra isə müxtəlif ölkələrə mühacirət etməli oldum. Qeyd edim ki, mən İrandan Polşaya anamla birlikdə köçmüşəm. Qardaşım Martin isə 1980-ci illərdə davam edən İran-İraq müharibəsinin doğurduğu ağır fəsadlar və bu kimi müxtəlif səbəblərə görə İranı tərk etmişdi. Amma bütün bunlara baxmayaraq, Tehranda çox xoşbəxt uşaqlıq illəri keçirdim. Anam, atam Midhət (Mirzə Cəlilin nəvəsi), qardaşım Martin və mən orada orta sinifə məxsus sadə bir ailə yaratdıq. Vəziyyətimiz yaxşı idi. Daha sonra isə Polşada orta məktəbdə təhsil aldım. Lodz Universitetində (Polşanın ikinci böyük şəhəri) sosiologiya ixtisası üzrə ali təhsil adım. Ancaq mənim 15 yaşım olanda qardaşım Martin öz ailəsini formalaşdırmağa başladı.

(Midhət Cavanşiri və oğlanları Martin, Ramin)

“İranda qalan atam Midhət ilə əlaqələrimiz kəsildi”

-Mən anamın yanında qaldım. Həmin vaxt başa düşdüm ki, mən də öz gələcəyimi düşünməliyəm. Buna görə də bir az səyahət etməli oldum. İki dəfə ABŞ-da Pensilvaniyada yaşamalı oldum və bir il orada çalışdım. Həmçinin 6 ay İngiltərədə, Birminhemdə yaşadım,  çalışdım. Təhsilimi bitirdikdən sonra Polşada məşğulluq səviyyəsi, iqtisadi vəziyyət yaxşı olmadığına görə başqa ölkəyə mühacirət etməyi düşündüm. O vaxtkı sevgilim İrlandiyaya köçdü. Bir neçə ay sonra mən də onun arxasınca İrlandiyaya köçdüm. Beləliklə mən İrlandiya-Dublində yaşamalı oldum.

-Bəs indi harada yaşayırsınız, nə işlə məşğul olursunuz? Gələcək planlarınız nədir?

-Hazırda Dublin şəhərində yaşayıram. Demək olar ki, məzilim şəhərin tam mərkəzində yerləşir. Həqiqətən də əvvəllər bu mənzildə kirayə yaşayırdım. Daha sonra özüm üçün ev almaq istədim. Kirayənin sahibi mənə dedi ki, bu evi  dərhal satın ala bilərsən. Mən də əvvəllər kirayə qaldığım evi satın aldım. İrlandiyada böyük bir beynəlxalq online bankda çalışıram. Əvvəllər bu şirkətdə telefonla-çağrı mərkəzində çalışırdım. Daha sonralar isə böyük layihələrə rəhbərlik etməyə başladım. İşim mənə rahatlıq bəxş edir. İş və həyatımı eyni vaxtda tarazlamaq imkanına sahibəm. Müsbət cəhətləri çoxdur. Həmçinin il ərzində tətil günlərimin sayı 30-dan çox olur. Bu tətil günlərində Polşadakı ailəmi, dostlarımı ziyarət edirəm, yaxşı vaxt keçirirəm. Gələcək planlarımla əlaqədar olaraq deyə bilərəm ki, mən sərbəst və rahat bir insanam. Yəni ki, İrlaniyadan köçüb mənzilimi icarəyə verə bilərəm, işim və şəxsi həyatıma görə çox tezliklə başqa ölkəyə köçə bilərəm. Karyeramda irəliləməyi planlaşdırıram. Amma 5 ildən sonra həyatımın necə olacağı barədə heç nə deyə bilmərəm…

“Azərbaycandan olan bir xanımla da evlənə bilərəm”

-30 yaşdan sonra zaman çox sürətlə ötüb keçir. Şəxsi həyatımla bağlı danışarkən, həmişə qardaşım Martin Cavanşirinin mükəmməl ailəsini təsvir etmək istəyirəm. 25 yaşında evləndi, ailəsi, uşaqları oldu. Mənim həyatım isə bir az fərqlənir. Yeni bir ölkəyə (İrlandiya) mühacirət etməli oldum. Əvvəl qeyd etdiyim sevgilimlə (İrlandiya getdiyim) olan uzun müddətli münasibətimiz başa çatdı. Bəlkə də buna xaraketlərimizin, gələcək hədəflərimizin fərqliliyi səbəb oldu. Bu ayrılıqdan sonra zamanımı kimə sərf etdiyimə diqqət yetirməyə başladım. Öz şəxsi inkişafıma zaman ayırdım. Özümə mənzil satın aldım, karyeramı inkişaf etdirdim, idmanla məşğul oldum. Dostlarıma da kömək etməklə bağlı daha da diqqətli oldum. Əlbəttə ki, növbəti uzunmüddətli münasibətlər və ya evlilik də olacaq. Bütün bunlar ömür yolumuzda bizimlə qarşılaşan insanlardan aslıdır. Bəzən yalnız o hüquqa sahib olan tək insanı gözləməlisiniz. Bu bəlkə də  azərbaycanlı bir qadın olacaq, kim bilir ?! Əlbəttə ki, istəyərəm.

“Ailəmiz artıq dağılmışdı”

-Uşaqlıq illərinizi necə xatırlayırsınız? Böyüdüyünüz ailəni təsvir edin… Mirzə Cəlilin nəticəsi kimi böydünüz?

-Tehranda keçirdiyim ilk uşaqlıq illərimi möhtəşəm hesab edirəm. Daha sonra Polşada qardaşım və anamın yanında qaldığım zamanlar da gözəl idi. Ancaq ailəmiz artıq dağılmışdı, atam İranda qaldı. Ümumiyyətlə, böyüməyimlə bağlı həqiqətən şikayətlənə bilmərəm. Anam da 15 il İranda yaşadı. Daha sonra sonra övladları ilə birlikdə başqa bir ölkəyə (Polşa) köçdü. O, gözəl, güclü və cəsur bir qadın idi. Amma onun əri (atam) İranda qaldı.

“Atamın İranda qalması istisna olmaqla hər şeylə, ailəm, böyüməyim, aldığım tərbiyə, dəyərlərlə qürur duyuram”.

-Ulu babam Cəlilin həyatım üzərindəki “kölgəsi” ilə bağlı deyə bilərəm ki, mən böyüyünə qədər bu barədə heç nə bilmirdim. Əlbəttə ki, uşaq, gənc olduğum vaxtlarda ulu babamın Azərbaycanda məşhur bir yazıçı olduğunu bilirdim. Onun kimliyi ilə bağlı heç bir detalı bilmirdim. 1979-cu ildə İranda İslam İnqilabı baş vermişdi. Həmin vaxtlar biz də İranda yaşayırdıq. Əlbəttə ki, hər şey bununla bağlı idi. Cəlil bir satirik idi. Dini liderlərə, dini cəhalətə yönəlmiş satiralarını əsirgəmirdi. Nəticədə Cəlilin özü də bütün həyatı boyu müxtəlif problemlərlə qarşılaşmalı oldu.

Bəlkə də mənim ailəm İranda öz ailə köklərini daha da gizli tutmağa çalışdı və bununla da özlərini müdafiə etdilər”.

 – “Məmmədquluzadə” soyadını heç əvvəllər eşitmişdiniz?

-Ailəm (bəlkə də babam Ənvər) ulu nənəm Həmidənin “Cavanşiri” soyadına keçməklə bağlı qərar qəbul edib. Etiraf etməliyəm ki, ulu babam Cəlilin başqa bir soyadı olduğunu bilmirdim.

-Ailənizin digər üzvləri ilə əlaqə saxlayırsınız?

-Təəssüf ki, İrlandiya, Polşada yaşayaraq İranda kimsə ilə əlaqə saxlamaq o qədər də asan deyil. İrlandiya, Polşada – Avropa Birliyi ölkələrində saatlarla sənədləşmə işləri aparmadan sadəcə olaraq bir təyyarəyə minməklə başqa ölkəyə gedə bilirəm. İrana səyahət və ya oradan kimləsə sosial media vasitəsi ilə əlaqə qurmaq çox çətindir. Ancaq Teymurun uşaqlarının ABŞ-da və İngiltərədə olduqları barədə məlumatlıyam. Teymur mənim əmim idi. O, 1993-cü ildə qəzada həyatını itirdi. Onun oğlu ilə İngiltərədə yaşadığım müddətdə əlaqə saxladım. Anam və mən Fransanın Nitsa şəhərində yaşayan bibimlə də bəzən əlaqə saxlayırdıq. Mən bir gün mütləq ora baş çəkməliyəm. Bunu xeyli vaxtdır ki, planlaşdırmışam.

(Midhət Cavanşiri, həyat yoldaşı)

– “Cavanşiri” soyadından imtina edib öz babanızın doğma soyadını götürmək istəmirsinizmi?

-Təxmin edə bilərsiniz ki, Tehranda keçən ilk uşaqlıq illərimdə “Cavanşiri” də digər İran soyadları kimi idi. Polşada isə həm adım, həm də soyadım çox fərqli səslənirdi. Əvvəllər, orta məktəbdə oxuduğum illərdə, tanış olduğum hər kəsə bu barədə geniş açıqlama verməli olurdum. Onlara İranda doğulduğumu, ailə hekayəmizi danışmalı olurdum. Amma Polşada hər kəs soyadımla maraqlanırdı. Ancaq İrlandiyada çox sayda əcnəbi yaşadığı üçün soyadım çox da maraq kəsb etmir.

“Məmmədquluzadə” soyadı problemlər yarada bilər”.

Polşada görüşüdüyüm insanların yanında “Məmmədquluzadə” soyadını səsləndirsəm əminəm daha ağır problemlər yaranacaq…

-Cəlil Məmmədquluzadə barədə fikirlərinizi bilmək istərik. Cəlil Məmmədquluzadə sizin üçün kimdir?

-Qeyd etmək istəyirəm ki, bu barədə məlumatlı deyildim. Bu mövzu mənə çox qaranlıq idi. Ancaq sonralar bu barədə məlumatlandım. Onun işlərinə, əsərlərinə və baxış tərzinə heyran oldum. Həmçinin mən də özümü həmişə humanist və azad düşüncəli biri hesab edirəm. 12-15 yaşımda qısa romanlar yazdım. Bəlkə də daxilimdə bir az Cəlilin ruhu qalmışdı. Məhz onun kimi mən də əvvəlcə hər şeyə bir az tənqidi baxımdan yanaşıram. Fundamental düşüncələri qəbul etməkdə çox ehtiyatla yanaşıram.

“Siyasi görüşlərimlə bağlı deyə bilərəm ki, mən azadlıq tərəfdarıyam”.

-Fundamentalizmi, ikiüzlülüyü, ikili standartları və insanlara edilən təzyiqləri rədd edirəm və hər bir şəxsin (ən kiçik bir azlığın da) hüquqlarının, ifadə azadlığının qorunmasının tərəfdarıyam. Bunların hamısı bir dəyərdir. Cəlil də rüşvətxorluq, fanatiklik, zülm və cəhaləti gülüş hədəfinə çevirməklə kəskin tənqid edirdi və onlara qarşı mübarizə aparırdı. Qəti şəkildə hiss edirəm ki, Cəlilin uğrunda mübarizə apardığı bu dəyərlər üçün mən də mübarizə aparmalıyam.

(Cavanşiri ailəsi)

-Mirzə Cəlil haqqında valideynləriniz sizə heç nə danışmadılar? Babanız Ənvər Cavanşiri görmüsünüz?

-Atam babası Cəlil ilə bağlı olan ailə hekayəsini hər kəsdən gizli saxladı. Onun yalnız bir xatirə kitabı vardı. Ailə hekayəmizi də yalnız o, bilirdi. Çox təəssüf ki, mən dünyaya gələndə Ənvər babam (Cəlilin oğlu) vəfat etmişdi. Qardaşım Martin isə onu görmüşdü.

-Cəlil Məmmədquluzadənin əsərlərini oxuyubsunuz?

-Mən onun əsərləri, düşüncə tərzi ilə ilə tanışam (“Ölülər” və s.). “Molla Nəsrəddin” jurnalındakı bütün hekayələri oxudum. Bəlkə də dil fərqlərinə görə (həm Azərbaycan dili, həm də əlifba fərqlidir və mən onları bilmirəm) onun əsərlərinə istədiyim qədər daxil ola bilmirəm.

-Atanız Midhətin həyatı barədə bilmək istərik. O, necə bir həyat yaşmalı oldu?

-Atam yaxşı insan idi. Amma bəlkə də bir qədər faciəli həyat yaşamalı oldu. Onunla bağlı xoş xatirələrim də var. Bildiyiniz kimi, atam 2013-cü ildə  Tehranda insult keçirdi və vəfat etdi. Onu Ənvər (Cəlilin oğlu) və Zofia (mənim polyak nənəm) düzgün tərbiyə etmişdilər və onu Polşaya mühəndislik təhsil almağa göndəriblər. Burada o, anam Elizabetlə qarşılaşıb. Polşadakı təhsilini başa vurduqdan sonra onlar yenidən İrana, Tehrana köçdülər. Həmin vaxt qardaşım doğulmuşdu. 11 il sonra isə mən dünyaya göz açdım. Atam həmişə ailəsinə yaxşı qayğı göstərirdi.

Bəlkə də qardaşımın, sonra anamın və mənim Polşaya köçməyimiz atam üçün çox ağır oldu”.

-Bundan sonra atam cəmi 10 il yaşadı. Yenə də bizi qoruyur, dəstək olur, baş çəkirdi. Bəlkə də o, düşündü ki, bizə daha çox dəstək olmalı imiş. Bəlkə də atam çox peşman olub.

“Atam İranda vəfat edəndə biz yanında deyildik. Bu da kədərli son…”

-Amma o vaxtkı şəraitə baxanda həm atam, həm də anam haqqında pis söz deyə bilmirəm…

-Cəlil Məmmədquluzadə maarifçi idi. Xalqını savadlı görmək istəyir. Dini cəhalətə qarşı mübarizə aparırdı. Bəs siz necə? 

-Mən də biliyin, fərdi hüquqların, cəhalətə qarşı mübarizənin güclü bir tərəfdarıyam. İnanıram ki, yaxşı cəmiyyətlərdə güclü, müstəqil, təhsilli, azad insanlar və ailələr olmalıdır. Əgər belə deyilsə, tarix boyu, xüsusən də XX əsrdə dəfələrlə müşahidə etdiyimiz kimi, cəmiyyət totalitarizmin və ya dini fundamentalizmin əsirinə çeviriləcək. Cəmiyyətin, fərdin hüquqları qorunmalıdır.  Əksi baş versə bütövlükdə bir cəmiyyət təhlükə, faciələrlə üzbəüz qala bilər. Nəticə çox ağır olar. Bunu Cəlil dövründən bəri dəfələrlə müşahidə etdik. Ancaq bu risklər hər zaman mövcuddur. Buna görə cəmiyyət və fərd üçün bu təhdidlərdən hər zaman xəbərdar olmalıyıq. Özümü azadlıqsevər, klassik liberal hesab edirəm. Əminəm ki, bu gün Cəlillə söhbət etsəydim bir çox ictimai və siyasi mövzularda oxşar fikirlərimiz olacaqdı. Onunla əla söhbətimiz olardı.

-Azərbaycan haqqında nə bilirsiniz? Ailənizin Azərbaycan əsilli olduğunu nə vaxt öyrədiniz?

-Bildiyiniz kimi, mənim ailə hekayəmin bu hissəsi haqqında biliklərim çox yenidir. Bu yaxınlarda Bakıya səfər edən qardaşım Martinlə əlaqə saxladım.(Mirzə Cəlilin 150 illik yubileyi). İndi bildim ki, Azərbaycan gözəl bir ölkədir. Ora haqqında çox maraqlandım. Ölkənizi ziyarət etmək istərdim. İnsanların mehriban olduğunu da bilirəm. Çox güman ki, yaxın aylarda, illərdə  ölkənizə özüm bir səfər təşkil edəcəyəm. Cəlil və Həmidə xanımın məzarlarını mütləq ziyarət etmək istəyirəm. Daha sonra ailə köklərimizlə bağlı olan yerləri görmək istəyirəm.

– Ailənizin Azərbaycan əsilli (İran deyil) olduğunu öyrəndiyinizdə hansı hissləri keçirdiniz?

-Cəlil və Azərbaycanın ailə hekayəmizə daxil olduqlarını öyrənməmişdən öncə də hiss edirdim ki, unikal bir ailə tariximiz var. Cəlil və Azərbaycanın ailə hekayəmizə daxil olması ilə ailəmiz daha da maraqlı olmağa başladı. Mən yeni öyrəndiyimiz ailə hekayəmizi dostlarıma qürurla danışıram. Onlar da heyrət və təəccüblə dinləyirlər.

-Azərbaycana səfər etmək istərsiniz? Azərbaycan sizin üçün nə məna ifadə edir?

-Xüsusən mənim üçün İrandan daha çox Azərbaycana getmək asandır. Rəsmi olaraq İranın bir vətəndaşıyam. Buna görə də ziyarət etmək istəyəcəyim zaman bu faktın törədə biləcəyi fəsadları barədə 100 faiz məlumatlı deyiləm. Azərbaycana isə yalnız bir turist kimi gedə bilərəm və bunu səbirsizliklə gözləyirəm. Son aylarda İran və Polşadan sonra Azərbaycan mənim üçün 3-cü Vətən oldu.

-Mirzə Cəlilin 150 illik yubileyi üçün siz niyə Azərbaycana gəlmədiniz?

-Cəlilin 150 illik yubileyi üçün mən şəxsən Azərbaycana dəvət olunmadım. Bəlkə də sosial media profilimi tapmaq bir az çətin olub və tədbiri təşkil edən mənimlə birbaşa əlaqə qurmadı. Beləliklə, mən bu tədbir barədə bir az gec bildim. Qardaşım Martinin isə bir həftə və ya 10 gün öncədən Azərbaycana səfəri planlaşdırılıbmış… Mirzə Cəlilin həyatı və yaradıcılığı ilə bağlı gələcəkdə qeyd olunacaq bütün tədbirlərə mütləq dəvət olunmaq istəyirəm!

-Sonda nə söyləmək istərsiniz?

Siz möhtəşəm bir millət və cəmiyyətsiniz. Tarix boyu Polşa, İrlandiya və ya İran xalqları kimi sizə qarşı da təzyiqlər göstərildi. Bilirəm ki, 1990-cı ildə Qara Yanvar qırğını ilə qanla müstəqilliyinizi yenidən qazandınız. Bilirəm ki, Sovet İttifaqı dağılandan dərhal sonra, son 30 ildir ki, millətinizin öz tarixi köklərini araşdırırsınız və məşhur şəxsiyyətlərinizi tədqiq edirsiniz. Millətin kökünü araşdırmaq tarixi əhəmiyyət daşıyır. Düşünürəm ki, ulu babamın Azərbaycan xalqı üçün bu qədər əhəmiyyət kəsb etməsinin səbəbi budur.  Və mən buna böyük hörmətlə yanaşıram. Buna görə də xüsusi ilə sizə dərindən təşəkkür edirəm.

“Ümid edirəm ki, gələcəkdə sizin ölkəni heç kim işğal etməyəcək, zülmə məruz qalmayacaqsınız və sülh içində çiçəklənəcəksiniz”.

-Möhtəşəm ölkənizə getmək və sizləri görmək üçün səbirsizlənirəm.

Mirzə Cəlilin Polşadakı varisləri Martin Cavanşir və oğlu Przemysłav ilə EKSKLÜZİV MÜSAHİBƏ-ni BURADAN oxuya bilərsiniz.

Davamı olacaq…

Hafiz Əhmədov

HafizTimes.com

Müsahibə

`Ailəsini qorumaq üçün bunu edib` – Mirzə Cəlilin Kanadadakı mühacir nəticəsi (EKSKLÜZİV-FOTOLAR)

Yayımlandı

da

Tərəfindən

“Bir ailə olmağımıza baxmayaraq, illərlə bir-birimizi tanımamışıq”

“Mirzə Cəlilin adını çəkməyə qorxublar”

“Babam xəstələri pulsuz müalicə edirdi”

“Kökümüzün Azərbaycandan olduğunu bilmək məni qürurlandırır”

Cəlil Məmmədquluzadə (Mirzə Cəlil) – Görkəmli dramaturq və yazıçı, publisist, ictimai xadim,  Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi, milli istiqlalı uğrunda mübarizənin ön cərgəsində duran ziyalı.  “Molla Nəsrəddin” ədəbi məktəbinin banisi və ideya rəhbəri. Azərbaycanda, eləcə də Yaxın Şərqdə satirik jurnalistikanın əsasını qoyub. Ana dilinin saflığı uğrunda mübarizə apar Mirzə Cəlilin zəngin irsində azərbaycançılıq məfkurəsi  əsas yer tutub. Xаlqımızın mədəni gеriliyinə, dini хürаfаtа, mövhumata, cəhalətə, avamlığa, mürtəce çаrizm siyаsətinə qаrşı inаdlа mübаrizə аpаrıb, milli mədəniyyətin yüksəlməsi üçün mühüm xidmətlər göstərib. Ədibin “Ölülər”, “Anamın kitabı”, “Dəli yığıncağı” və s. pyesləri Azərbaycan dramaturgiyasının parlaq nümunələridir. 1907-ci ildə Həmidə xanım Cavanşirlə ailə həyatı qurub və oğlanları Midhət və Ənvər dünyaya gəlib. Böyük Vətən müharibəsi illərində həkim kimi ordu sıralarına çağırılan Mirzə Cəlilin oğlu Ənvər, sovet qoşunlarının tərkibində İrana gedib. Ənvər burada polyak qızı, onunla bir xəstəxanada işləyən tibb bacısı Zofya Bahrinovskaya ilə evlənib. Bu nikahdan övladları – Midhət, Nizhət, Teymur, İren Cavanşirlər dünyaya gəlib. O, heç vaxt İrandan Vətənə qayıtmayıb. Qeyd edək ki, bu il Cəlil Məmmədquluzadənin anadan olmasının 150 illiyi tamam olur.

HafizTimes.com Azərbaycan mətbuatı tarixində ilk dəfə olaraq Molla Nəsrəddin” ədəbi məktəbinin banisi, görkəmli ictimai xadim, maarifçi Cəlil Məmmədquluzadənin (Mirzə Cəlil) varislərinin  axtarışına çıxıb.  Mirzə Cəlilin nəvəsi Teymur Cavanşirinin Kanadaya mühacirət edən oğlu Şahin Cavanşiri eksklüziv olaraq HafizTimes.com-un suallarını cavablandırıb. O, müsahibə zamanı ailəsi ilə bağlı bir çox önəmli məqamdan söhbət açıb,  Azərbaycan haqqında fikirlərini ifadə edib və ailə üzvlərinin fotolardan ibarət daha bir şəxsi arxivini təqdim edib. Qeyd edək ki, Mirzə Cəlilin Polşada yaşayan varisləri Martin Cavanşiri və oğlu Przemysłavı, İralandiyada mühacir həyatı yaşayan nəticəsi Ramin Cavanşirini də illər sonra Azərbaycan mətbuatı tarixində ilk dəfə olaraq HafizTimes.com tapıb, ailə kökləri ilə tanış edib və eksklüziv müsahibələr götürüb.

Cəlil Məmmədquluzadənin Kanadada mühacir həyatı yaşayan nəticəsi Şahin Cavanşiri HafizTimes.com-a danışır:

-Azərbaycan xalqının ailəmə olan sevgisini çox yüksək qiymətləndirirəm. Bu sevgi heç vaxt ailəm üçün mənfəətə çevrilməyib. Hər zaman gözəl sözlər kimi yaddaşlarda qalacaq. Biz heç vaxt Azərbaycanda yaşamamışıq. Buna görə də kitablarda ailəmiz haqqında nələr yazıldığını təəssüf ki, bilmirik: Həmidə xanımın taleyi necə oldu? Biz onun haqqında heç nə bilmirik. Onların adına muzey varmı? Bakıda qohumlarımız yaşayırmı? Ailəmizlə qürur duyuruq. Amma əlaqələrimizin kəsildiyinə görə çox kədərlənirik.

-Mən İranın Tehran şəhərində sevgi dolu bir ailədə dünyaya göz açdım, böyüdüm. İranda orta məktəbdə təhsil aldım. Daha sonra Kanadaya köçdüm. 10 ilə yaxındır ki, Kanadada yaşayıram. İT sahəsində çalışıram. Hazırda 43 yaşım var. Ümid edirəm ki, ailəmizin bütün üzvlərini bir gün görəcəyəm.

Təəssüf ki, Azərbaycana gedən əmim oğlu Martin Cavanşirini, oğlunu görmək şansım olmadı. Uşaq olanda Martini görmüşdüm.

(Ailəmiz: Atam Teymur Cavanşiri, anam Nəsirin, mən və qardaşım)

Biz bilirik ki, Mirzə Cəlilin həyatı heç də rahat keçməyib. Bundan sonra oğlu Ənvər İrana köçdü. Və ailəsini qorumağa çalışdı. Mən hələ də bilmirəm ki, əmim oğlu Martin ora necə getdi? Bu bizim ailəmizin təhlükəsizliyinə təsir edə bilərdi…

Ailəmizdən təkcə bibimin yaşadığını bilirəm. Başqaları barədə məlumatlı deyiləm. Ailəmizdə heç vaxt Azərbaycan, türk dilində danışmırdılar. Buna görə də, biz Azərbaycan dilini bilmirik. O vaxtlar Azərbaycanla heç bir əlaqəmiz olmayıb. Hər yerdə Mirzə Cəlilin əleyhidarları çox olub. Buna görə də bir ailə olmağımıza baxmayaraq, bir-birimizi tanımamışıq. Diqqət çəkmək istəməmişik. Axı siz heç vaxt İranda yaşamayıbsınız…

(Atamla anamın toyu-1974. Neşat əri ilə birlikdə, İren, Zofia nənə, atam Teymur, anam Nəsrin, Elisabeth, Ənvər babam, Midhət əmi, Neşətin qızı Zərrin)

-Niyə Kanadaya köçdünüz?

-Kanadaya oxumaq, əsasən də işləmək üçün köçdüm. Qardaşım da Britaniyaya köçüb. İllərdir ki, bir-birimizdən ayrı düşmüşük…

Mirzə Cəlilin ailəsinin üzvü olduğuma görə qürur duyuram. Azərbaycandakı insanların onu sevdiyini bilirəm. Mirzə Cəlilin Azərbaycan ədəbiyyatında, mədəniyyətində mühüm rol oynadığı da bizə məlumdur. Hərdən beynimdə Mirzə Cəlillə bağlı çoxlu suallar yaranır. Əgər Mirzə Cəlili bu qədər çox sevirdinizsə niyə axı onun həyatı çox ağır keçib? Hətta İrandakı ailə üzvlərimiz Mirzə Cəlilin adını çəkməkdən belə qorxublar.

Artıq mən də uzun müddətdir ki, İrana getmirəm. Amma gələcəkdə ora yenidən baş çəkmək fikrim var. Hazırda İranda siyasi vəziyyət çox mürəkkəbdir. Bizim İranda qohumlarımız yaşayır. Yəqin ki, onları ziyarət etməyimiz də çətinləşəcək…

(Atam Teymur, mən və balaca qardaşım Barzinin əlində Mirzə Cəlilin şəkili var)

-Cəlil Məmmədquluzadə sizin üçün kimdir?

-Mirzə Cəlil xürafat-cəhalətlə mübarizə aparmaq üçün canını fəda edən cəsur bir insan idi. Mən onun kimi cəsarətli deyiləm. Siyasətlə də məşğul olmuram. Ailəmizdə Mirzə Cəlilin yolunu davam etdirən birini tanımıram.

-Babanız Ənvər Cavanşirini (Mirzə Cəlilin oğlu) heç görmüsünüz? Onu necə xatırlayırsınız? Azərbaycan, ailəsi barədə sizə nə danışırdı?

-Bəli mən onu gördüm, çox bacarıqlı və mehriban bir həkim idi. Babam İranın şimalında bir çox xəstələri pulsuz sağaldıb, onlara kömək edib. Həmin xəstələrin ödəməyə pulları da yox idi. Oradakı insanlar babama inanırdılar və onu çox sevirdilər. Babam Azərbaycandakı ailəsi haqqında bizə heç danışmadı. Atam isə bizə dedi ki, o, ailəsini qorumaq hər şeyi gizli saxlayıb…

(Atam Teymurun toyu-1974. Mirzə Cəlilin oğlu Ənvər babam, anam Nəsrin, atam Teymur, Zofia nənəm)

-Atanız Teymur Cavanşiri, ananız Nəsrin xanımla bağlı bilmək istərik.

-Atam çox illər öncə qəzada həyatını itirdi. Anam Nəsrin isə Britaniyada qardaşımla yaşayır. Bu barədə qardaşımla müsahibənizdə geniş məlumat veriləcək.

-Azərbaycan haqqında fikirlərinizi bilmək istərik. Ailənizin Azərbaycan əsilli olduğunu nə vaxt öyrəndiniz?

-Eşitmişəm ki, Azərbaycan qonaqpərvər insanların yaşadığı gözəl bir ölkədir.  Əlbəttə ki, Bakını, Azərbaycanı çox görmək istəyərəm. Ailəmizin Azərbaycan əsilli olduğunu uşaq ikən öyrənmişdim.

Mən Azərbaycan xalqını sevirəm. Onların böyük bir hissəsi İranda yaşayır. Kökümüzün Azərbaycandan olduğunu bilmək məni qürurlandırır. Belə bir qanı daşıdığıma görə, başqa ölkələrdən olan insanlarla da daha yaxşı əlaqələr  qura bilirəm.

-Siz niyə Azərbaycana dəvət edilmədiniz?

-Bu, mənim də sualımdır. Cavabını bilmirəm. İstərdim ki, siz və ya oxucularınız mənim üçün bu suala cavab verəsiniz.

Bizi illər sonra məhz siz axtarıb tapdınız. Buna görə sizə təşəkkür edirik. Sizin göndərdiyiniz ilk mesajınız bizə çox təsir etmişdi. Ailəmizin digər üzvləri ilə 30 ildən sonra yenidən əlaqə saxlamağımıza vasitəçi oldunuz. Biz bunu heç vaxt unutmarıq. (Ünvanları, telefon nömrələrini göndərdik)

(Ənvər babamın evinin önü. Onun kiçik qızı İren, Zofia nənəm, Ənvər baba, atam Teymur və Martin)

-Azərbaycana səfər etmək istərsinizmi?

-Azərbaycan mənə çox maraqlıdır. Ümid edirəm ki, nə vaxtsa bu ölkənin gözəlliklərini görmək şansına sahib olacağam.

-Mirzə Cəlilin Polşadakı varisləri Martin Cavanşiri və oğlu Przemysłav ilə EKSKLÜZİV MÜSAHİBƏ-ni BURADAN oxuya bilərsiniz.

-Mirzə Cəlilin İralandiyadakı varisi Ramin Cavanşiri ilə EKSKLÜZİV MÜSAHİBƏ-ni BURADAN oxuya bilərsiniz.

Davamı olacaq…

HafizTimes.com

Hafiz Əhmədov                                                                    

Oxuyun

Müsahibə

`Nənəmgili zirzəmidən də qovurdular`– Hacı Zeynalabidinin rus nəticəsi: “Həmin kasetdə hər şeyi danışıb” (EKSKLÜZİV+SƏNƏDLƏR)

Yayımlandı

da

Tərəfindən

Nənəmin səs yazısı olan kaseti verdiyimiz şəxs qəflətən helikopter qəzasında həlak oldu”

“Tağıyev restoran sahibinə deyib ki, bu illər ərzində hər bir azərbaycanlı orada pulsuz, onun hesabına yemək yeyə bilər. Bunu nənəm Sara xanım mənə danışıb”

Nənəm öz oğlu Oleqi Sankt-Peterburqda yaşayan qohumumuza vermişdi. Mənim atam isə internatda böyüyüb

“Nənəmə kömək etməyə yox, muzey eksponatı kimi baxmağa gəlirdilər”

Məşhur azərbaycanlı milyonçu, mesenat, Rusiya İmperiyasının Həqiqi Dövlət Müşaviri, müsəlman Şərqində ilk qızlar məktəbinin yaradıcısı Hacı Zeynalabidin Tağıyevin nəticələrinin bir qismi hazırda Rusiyada yaşayırlar. 

HafizTimes.com Hacı Zeynalabidin Tağıyevin qızı Sara Tağıyeva-Sarayevanın Moskvada yaşayan nəvəsi Dmitri Sarayev ilə həmsöhbət olub. Dmitri Sarayev babası Hacı Zeynalabidin Tağıyevlə bağlı illərdir ki, gizli qalmış bir çox məqamlara aydınlıq gətirib, ailəsinin fotolarını, nənəsi Sara Tağıyevanın əlyazmalarını da HafizTimes.com-a təqdim edib:

Qeyd edək ki, Hacı Zeynalabidin Tağıyevin qızı Sara xanımın hazırda Rusiyada Oleq və Lev Nikolayeviç Sarayev adlı iki oğlu yaşayır. Bizim müsahibimiz Dimitri Sarayev Lev Sarayevin oğludur. Uzun müddət Bakıda nənəsi Sara xanımın yanında yaşayıb.

(Sağdakı 2-ci xanım Vəli Məmmədovun həyat yoldaşı Xalidə Əlizadədir)

– Azərbaycan dilində danışa bilirsinizmi?

– Bəli. Amma çox da yaxşı danışa bilmirəm. Elə sözlər var ki, başa düşmürəm.

– Tağıyevin nəvələri – Sara Tağıyevanın oğulları indi harada yaşayırlar, nə ilə məşğuldurlar?

– Nənəm Sara Xanımın bir oğlu Oleq hazırda Sankt-Peterburqda yaşayır, Elmlər Akademiyasında çalışır. Digər oğlu, yəni mənim atam Lev isə hazırda Ryazan şəhərində yaşayır. Atam indi yaşlanıb, pensiya alır. Mənim Oleq adlı qardaşım isə 5 il bundan öncə rəhmətə edib.

(Sara Tağıyeva və övladları: Oleq, Lev Sarayev)

– Onlar Azərbaycana gəlmək istəyirlərmi?

– Əmim Oleq Nikolayeviçin fikirini bilmirəm. Amma atam yaşlandığı üçün ona uzaq yol getmək çətindir. Mən özüm Bakıda anadan olmuşam. 1993-cü ildə Bakıdan çıxmışam. Həmin vaxt atam Bakıda yaşayırdı. Amma Oleq əmim hələ uşaqlıqdan Sankt-Peterburqda yaşayıb.

– Hazırda hansı işlə məşğulsunuz?

– Mən podpolkovnikəm, uzun müddət polis orqanında çalışmışam, indi isə pensiyaya çıxmışam.

– Nənəniz Sara xanım necə bir həyat yaşayırdı?

– Biz nənəmin evinin qonşuluğundakı binada qalırdıq. Nənəm həmişə tək qalmaq istəyirdi. Həmişə yanına gəlirdim, soruşurdum ki, ay nənə, nə lazımdır? Nənəm həmin vaxt zəif eşidirdi, görə bilmirdi. Deyirdi ki, “Dima, bir bax gör, evin polunu necə yumuşam? Gör, hər yer təmizdirmi?” Deyirdi ki, “Dima, sən heç nə etmə, qonaq gəlmisən, heç nəyə əl vurma, özüm hər şeyi edəcəyəm”.

Nənəm öz atasını çox sevirdi. Bütün həyatını atasına həsr etmişdi. Həmişə bizə atasından danışırdı. Deyirdi ki, atası öz millətini həddindən artıq çox sevirdi. Dostumun bir maqnitofonu vardı. Nənəmin yanına gələndə ona çoxlu suallar verib, səsini kasetə yazırdım. Amma o kaset indi itib. Atam o vaxt həmin kaseti Vəli Məmmədova verib. Nənəm hər şeyi danışmışdı. Daha sonra Vəli Məmmədovun helikopter qəzasında faciəvi şəkildə həlak olduğunu eşitdik. Təəssüf ki, bu gün həmin kaset yoxa çıxıb.  Qeyd edim ki, Vəli Məmmədov atamla tez-tez gürüşərdi. O, nənəmə də hər zaman kömək edərdi.

Məndə indi də nənəmin babama yazdığı məktubları qalıb. Fikrim vardı ki, həmin məktubları kompüterdə çapdan çıxarım. Çünki, nənəmin yazdığı sözlərin çoxunu başa düşmürəm.

Məndən öncə qardaşım nənəmlə birlikdə qalırdı. Mən isə həmin vaxt ata-anamla birlikdə Culfada yaşayırdıq. Qardaşım birinci sinifdə oxuyanda mən də Bakıda Yasamal rayonunda nənəmin yanında qalmağa başladım.

– Siz azərbaycanlısınızmı?

– Xeyr. Mən rusam. Mənim nənəmin ikinci həyat yoldaşı Nikolay Sarayev rus olub. Ona görə bizim milliyətimiz rusdur.

– Hacı Zeynalabidin Tağıyev haqqında nələr bilirsiniz?

– Yəqin, Hacı Zeynalabidin Tağıyevin Almaniyada restorana getməsi məsələsindən xəbərdarsınız. Bu, tamamilə doğrudur. Nənəm mənə danışırdı ki, Tağıyev Birinci Dünya Müharibəsi vaxtı Almaniyada olub. O vaxt Kayzer belə bir əmir vermişdi ki, rus təbəələrinin banklarda olan hesabları bağlansın. Amma Tağıyevin bankdakı hesabını açmışdılar ki, o, Almaniyadan çıxa bilsin.

Tağıyev Almaniyada olanda restorana gedib. Xidmətçi ona yemək verməyib. Amma axşam restoranın sahibinə məlum olur ki, ora kim gəlibmiş. Onu yenidən restorana dəvət edib, böyük bir süfrə açıb. Axşam yeməyi zamanı Tağıyev soruşub ki, bir günlük bu stolun qiyməti nə qədərdir? Bir həftəlik, bir aylıq və bir illik nə qədərdir? On illik qiyməti nə qədərdir? Qiyməti biləndən sonra Tağıyev restoran sahibinə deyib ki, bu illər ərzində hər bir azərbaycanlı orada pulsuz, onun hesabına yemək yeyə bilər.

Nənəm danışırdı ki, bir aralar bazarda balıq olmayıb. Hamı Tağıyevin yanına gəlib ki, balıq yoxdur. Tağıyev dənizin kənarına gedərək, deyib ki, mənə bir balıq tutun. Barmağındakı üzüyü çıxarı, balığın quyruğuna bağlayıb və dənizə buraxıb. Deyib ki, kim bu balığı tutsa, üzük də onun olacaq.

Nənəm hətta danışırdı ki, Tağıyev ilk dəfə olaraq Bakıya pomidor gətirdib və dadına baxıb. İndi Şollar suyunu Bakıda camaata butulkalarda satırlar. Amma Tağıyev Şollar suyunu o vaxt Bakıya çəkmişdi ki, camaat o suyu pulsuz içsin.

Nənəm deyirdi ki, o vaxt çar Aleksandr Bakıda vağzalda Tağıyevlə görüşərkən Hacı papağını çıxarmayıb…

– Sara xanımın həyat yoldaşı ilə bağlı danışaq…

– Babamız Nikolay o vaxt Leninqradda zavodda mühasib işləyirmiş. Nənəmlə orada tanış olublar. Babam müharibədə həlak olub.

– Nənəniz Sara xanımın övladlarını atıb, Bakıya gəldiyini deyirlər. Bu, nə dərəcədə doğrudur?

– Nənəm öz oğlu Oleqi Sankt-Peterburqda yaşayan qohumumuza vermişdi. Mənim atam isə internatda böyüyüb. O vaxtlar çox çətin idi. Nənəm işləmək istəyirdi. Amma onu Bakıda hər yerdən qovurdular. Atam həmişə bizə danışırdı ki, bir müddət Bakıda zirzəmidə yaşayıb. Nənəmgili hətta zirzəmidən də qovurmuşlar. Buna görə nənəm elə bir addım atmışdı. Nənəmə ömrünün sonlarına yaxın Nərimanov prospektində ev vermişdilər. O, elə həmin evdə də yaşayırdı..

– Bəs atanız, əminiz öz anaları Sara xanımdan inciməmişdilər?

– Nənəm həmişə uşaqlarına məktublar yazırdı. Həmin məktubları oxuyanda nənəmin öz övladlarına nə dərəcədə bağlı olduğunu görmək olur. Hətta nənəm ömrünün son günlərində Respublika Xəstəxanasının reanimasiya şöbəsində yatırdı. Onun otağında qalmaq üçün mənə və atama icazə vermişdilər, növbə ilə orada qalırdıq. Nənəm orada da dünyasını dəyişdi. Həmin gecə atam onun yanında qalmışdı. Nənəm dünyasın dəyişən vaxt heç nə deməyib.

– Bəs siz niyə Azərbaycanı tərk etdiniz?

– Həmin vaxt qardaşım Arxangelskdə işləyirdi. Mən isə Neft Daşlarında çalışırdım. Qardaşım onunla getməyi təklif elədi, mən də fikirləşmədən ona qoşuldum.

– Bəs atanız, əminiz nəyə görə getdilər?

– Bu, çox çətin sualdır. Evimiz də var idi. Ayaz Mütəllibovun vaxtında bizə Mərdəkanda bağ da vermişdilər. Elçibəy hakimiyyətə gələndə siyasət bir az başqa cür oldu.

– Elçibəyə görə Azərbaycandan getdilər?

– Çox çətin sualdır. Cavab verə bilmirəm.

– Siyasəti bəyənmədiniz?

– Bəli. Deyək ki, səbəb budur. Məndə bu sualın cavabı var. Amma demirəm.

– Bəlkə sizi incidirdilər?

– Mən Bakıda anadan olmuşam. Bizi kimsə incitməyib.

– Deyirlər ki, o vaxt nənəniz dilənçilik edirdi, çörək pulu yox idi… Doğrudurmu?

– Mən o vaxtlar Neft Daşlarında işləyirdim, yaxşı pul qazanırdım. Nənəmin yanına gəlirdim. Həmişə mənə deyirdi ki, “Dima bir, yoxsa iki manat pul verim?” Deyirdim ki, “Nənə, mənə pul lazım deyil. Əsas sənə pul lazımdırsa, de, istədiyin qədər verim…” Nənəm belə bir insan idi.

– Nə yaxşı, Azərbaycan dilini unutmamısınız?

– Mən Moksavada yaşayıram. Burada isə xeyli azərbaycanlı var. Axı mən Azərbaycan dilini necə unuda bilərəm? Həmişə azərbaycanlılarla söhbət edirəm. Biz Azərbaycan Tarix Muzeyinin 90 illiyində Bakıya gəlmişdik. Babamın bütün qohumlarını ilə görüşdük. Amma indi elə də yaxın əlaqələrimiz yoxdur.

– Bakı üçün darıxırsınız?

– Əlbəttə. Mən Bakıda anadan olmuşam, böyümüşəm, əsgərliyə getmişəm… İndi isə 53 yaşım var.

– Bakıdan getdiyinizə görə peşmansınızmı?

– Əlbəttə, peşman oluram. Belə gətirdi ki, çıxıb getdik. Amma ora qayıtmaq istəyirəm.

(Lev Sarayevin oğlanları: Dmitriy və Oleq)

– Nənəniz Sara xanımın acınacaqlı vəziyyətdə ömür sürməsi ilə bağlı mətbuatda qeyd olunan iddialara münasibətiniz necədir?

-80-ci illərin sonu 90-cı illərin əvvəlində nənəmin yanına çox adam gəlirdi. Lakin onların əksəriyyəti nənəmə muzey eksponatı kimi baxmağa gəlirdilər. Əslində isə kömək edənlər çox az idi. Yaxşı xatırlayıram ki, Vəli Məmmədov ona həmişə kömək edirdi. İndi isə əlbəttə bəziləri çox söz danışa bilərlər… Nənəmin xasiyyətinə bələd olduğum üçün deyə bilərəm ki, tələbələrin gəlib onu çimdirmələri ilə bağlı mətbuatda yazılanlar sadəcə olaraq cəfəngiyyatdır.

Bəli, xatırlayıram ki, texniki bir məktəbdən ona yemək gətirdilər. Amma 6 il boyu belə davam etmədi. Onun həqiqətən də buna ehtiyacı yox idi. Sadəcə olaraq atasının xidmətlərinə görə ona qayğı göstərilməsini xoş qarşılayırdı. Həyatının son günlərində Respublika xəstəxanasında reanimasiya şöbəsində yatarkən də atam daim onun yanında olub. Mən atamla birlikdə növbə ilə onun yanında qalırdıq. Bir dəfə o qolundakı iynəni çıxarıb atdı və heç kimə icazə vermədi. Yalnız biz onun əlini tutanda sakitləşdi…

Hafiz Əhmədov

HafizTimes.com

Vəli Məmmədovun həyat yoldaşı Xalidə Əlizadənin Sara Tağıyeva ilə bağlı HafizTimes.com-a açıqlamasını BURADAN oxuya bilərsiniz: Qarakənd faciəsi noyabr ayının 20-də olmuşdu. Ayın 23-cü biz eşitdik ki, Vəli də vertolyotda olub və həlak olub. Bir həftə sonra Sara Tağıyeva mənə zəng edib dedi ki, Xalidə, mən ikinci atamı da itirdim, bundan sonra çətin ki, yaşayım. Vəlidən bir həfətə sonra Sara Tağıyeva da dünyasını dəyişdi…”.

Oxuyun

Müsahibə

“Onu dəfn etməyə pulumuz olmadı”– Prezident sarayının məşhur memarının həyatı: “41 illik iş yerindən qovdular” (FOTOLAR)

Yayımlandı

da

Tərəfindən

“Prezident Administrasiyasının binasını atam tikib, amma bu gün onu tanımırlar”

“Sahil metro stansiyasının üzərində hündür mərtəbəli binaların tikintisinə qarşı çıxırdı”

“Hamıya evlər tikən memarın özü evsiz qalmışdı”

“Xalq Cəbhəsi hakimiyyətə gələndə atamı işdən azad etdilər”

Tahir Abdulla oğlu Abdullayev – Görkəmli memar. Azərbaycan Respublikasının Əməkdar mühəndisi və Əməkdar memarı. 1915-ci ilin 25 avqustunda Naxçıvan şəhərində anadan olub. Atası cavan ikən vəfat edib. Ailənin dörd övladı –iki qız və iki oğlan uşaqları anaları Surə xanımın  himayəsində böyüyüblər. 1939-cu ildə isə Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetini bitirərək memarlıq ixtisasına yiyələnib. 1944-1951-ci illərdə Şəki Şəhərinin Baş memarı işləyib. 1951-ci ildə isə “Azərdövlətlayihə” Dövlət Baş Layihə İnstitutuna direktor təyin olunub. 1992-ci ilə qədər – 41 il burada fəaliyyət göstərib. O, 1940-cı ildən SSRİ Memarlar İttifaqının üzvü olub. Yüzlərlə yaşayış, ictimai bina və qurğuların müəllifi olan T. Abdullayev 1993-cü ildən ömrünün sonunadək “Bakıdövlətlayihə” İnstitutunda əmək fəaliyyətini davam etdirib. 2004-cü ildə vəfat edib. Milli memarlığımızın inkişafındakı xidmətlərinə görə bir sıra orden və medallarla təltif olunub.

İki dəfə SSRİ Nazirlər Sovetinin Dövlət Mükafatına (Azərbaycan mehmanxanası və Sumqayıt şəhərinin baş planı layihələrinə görə) layiq görülüb. Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni, Şərəf nişanı. O, müasir memarlıq məktəbinin yaranıb inkişaf etməsində mühüm xidmətləri olan sənətkar kimi tanınıb. H. Əliyev adına İdman Sarayı, Prezident Administrasiyasının inzibati binası, Millli Məclisin binası, Milli Arxiv İdarəsinin binası, çox saylı yaşayış evləri T. Abdullayevin yadigarı kimi ona ölməzlik qazandırıb. Həmçinin T. Abdullayevin memarlıq tariximizdəki xidmətlərindən biri də respublikanın bütün şəhərlərinin (Bakı şəhəri istisna olmaqla) və rayon mərkəzlərinin baş planlarının hazırlanması işlərinə rəhbərlik etməsidir.

Tahir Abdullayevin yeganə oğlu Namiq Abdullayev HafizTimes.com-a danışır:

-Tahir Abdullayev necə bir insan idi? Onu oxucularımıza necə təqdim edərsiniz?

-Atam çox təvazökar bir insan olub. Heç vaxt özünü reklam etməyib. İşini həddindən çox sevirdi. Hətta vəfat etdiyi gün də işdə olub. Ömrünün sonuna qədər işləyib. 41 il “Azərdövlətlayihə” İnstitutuna rəhbərlik edib. Xalq Cəbhəsi hakimiyyətə gələndə atamı işdən azad etdilər. Böyük bir memar olduğuna görə onu başqa bir instituta məsləhətçi kimi işə götürdülər. Son günlərinə qədər atam orada işlədi.

-“Azərdövlətlayihə” İnstitutunu onun özü yaratmışdı. Xalq Cəbhəsi hakimiyyətə gələndə onu işdən çıxarıb yerinə öz adamlarını təyin ediblər. Atamı öz işindən çox pis bir formada yola saldılar. O, belə münasibəti qətiyyən qəbul edə bilmirdi. “Azərdövlətlayihə” İnstitutuna rəhbərlik etdiyi 41 illik əmək fəaliyyəti dövründə kadrların, xüsusi ilə, milli kadrların sayının artmasına, onların əsl mütəxəssis kimi yetişməsinə qayğı göstərib. Bu mühüm vəzifəni yerinə yetirmək üçün o, öz ətrafında təcrübəli memar və mühəndislər ordusu yaradıb. Sifarişlərin vaxtında yerinə yetiriliməsi üçün Sumqayıt, Naxçıvan və Gəncə şəhərlərində İnstitutun filiallarını açıb. Atam işdən çıxarılanda həmin istitutun 800-dən çox işçisi vardı. Çox böyük institut idi. Demək olar ki, Azərbaycanın bütün şəhərlərində məhz bu institutun layihələri əsasında onlarca təhsil və mədəniyyət ocaqları, inzibati binalar tikilib, görkəmli şəxsiyyətlərmizin möhtəşəm abidələri ucaldılıb.

Tahir Abdullayev böyük memar idi. Başqa direktorlardan fərqli olaraq onun kabinetində kulman (Layihə -çertyoj lövhəsi) var idi. Hətta o, direktor olan zaman da kabinetində çalışırdı.

-İşdən uzaqlaşdırılandan sonra Tahir Abdullayev necə bir həyat yaşamalı oldu?

-Çox pis vəziyyətə düşmüşdü. Sonralar “Bakıdövlətlayihə” institutunun direktoru Abbas Ələkbərov dedi ki,  bizə çox böyük fəxr olar, siz gəlib bizim institutda məsləhətçi kimi işləyin. Atam da həmin instituta getdi. Orada atam üçün bütün şərait yaradılmışdı, şəxsi kabinet də ayırmışdılar.

Atam heç vaxt heç kimə şikayət etməzdi. O, belə bir insan idi. Yalnız öz işi ilə məşğul olardı. Amma mən bir oğul kimi görürdüm ki, atamın vəziyyəti yaxşı deyil. İşdən çıxarılandan bir neçə il sonra o, vəfat etdi.

-Tahir Abdullayev ailədə necə biri idi?

-Ailədə bizə qarşı çox ciddi idi. Hətta istəyirdi ki, mən də memar olum. Deyirdim ki, axı mənim bu sahədə qabiliyyətim yoxdur. Memar olmaq da bir istedaddır. Mən indiki Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin Avtomatika və elektronika ixtisası üzrə sənəd verdim. Həmin vaxt ən dəbdə olan ixtisas idi. Atam da hirslənmişdi. Deyirdi ki, gərək memar olaydın. Tale elə gətirdi ki, mənim nəvəm Türkiyədə memarlıq üzrə təhsil alıb qayıtdı.

“Heydər Əliyevlə Tahir Abdullayevin münasibətləri çox yaxşı idi”

-Heydər Əliyev atamın xətrini çox istəyirdi. Hətta o, hakimiyyətə qayıtdıqdan sonra atama təklif etdi ki, yenidən vəzifəyə qayıtsın. Amma atam imtina etmişdi.

Respublikada heç bir tikinti atamın razılığı olmadan inşa edilmirdi. Hətta bəzi memarlar inciyirdilər. H. Əliyev deyirmiş ki, T. Abdullayevlə məsləhətləşəndən sonra bu layihələri həyata keçirin.

Hətta, Azərbaycan Resublikası Prezident Administrasiyasının inzibati binasını da mənim atam inşa edib.

-Azərbaycan Respublikası Prezident Administrasiyasının binası necə tikildi? 

-Bakı şəhərinin mərkəzində yerləşən Prezident sarayı ən möhtəşəm binalardan biridir. Prezident Administrasiyasının və dövlət başçısının fəaliyyətini bilavasitə təmin edən digər orqanların yerləşdiyi inzibati binadır. On iki mərtəbəli bina H. Əliyevin təşəbbüsü ilə 1977-1986-cı illərdə inşa edilib. Həmin binanın memarı da atam Tahir Abdullayev olub. 1991-ci ilədək orada Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi yerləşib. Azərbaycan dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra da bina ali hakimiyyətin əsas iqamətgahı statusunu saxlayıb. 2003-cü ildə Prezidentin sərəncamına əsasən, bu binaya Prezident sarayı statusu verilib. Prezident sarayı Azərbaycanın klassik və müasir memarlıq incilərinin xüsusiyyətlərini özündə əks etdirir.

Orada tikinti işləri aparmaq çox çətin idi. Çünki təhlükəli zona idi. Atam hər gün tikinti gedən ərazidə olurdu. Heydər Əliyev şəxsən tikinti prossesinə nəzarət edirdi.  O, atamla bütün mərtəbələri gəzib, tikinti prossesi ilə tanış olurdu. Atam bina tikilib başa çatana qədər orada qalıb.

Heydər Əliyev adına İdman Sarayı, Millli Məclisin binasının baş memarı da atam olub.

O vaxtlar “İçərişəhər” metro stansiyasının yaxınlığında Prezidentin xüsusi iqamətgahı vardı. Həmin iqamətgahın da memarı atam idi. Azərbaycana səfər edən qonaqlar həmin iqamətgahda qalırdılar. Yaşıl Teatrın yaxınlığında yerləşən məşhur 3 evi də atam tikmişdi. Onlardan birində H. Əliyev yaşayırdı.

Atam həmin ərazilərdə binaların inşasına qarşı çıxırdı. Xüsusi ilə qeyd edirdi ki, Azərbaycanda 9 mərtəbədən artıq bina tikmək olmaz. Çünki seysmik zonadır. Hətta televiziyada da çıxış edirdi, qəzetlərə də müsahibə verirdi. Təəssüflər ki, onun sözünü eşitmədilər. Həmin vaxt atam işdən çıxarılmışdı.

Atam həmişə deyirdi ki, mənim layihələrim 9 bal zəlzələyə dözümlüdür. O, hər şeyə ehtiyatla yanaşırdı.

Təəssüf ki, bu gün Prezident Administrasiyasının binasında çalışan işçilərin əksəriyyəti bilmirlər ki, həmin binanın memarı kim olub. Onlar həmin binanın memarı olan atam Tahir Abdullayevi tanımırlar.

-Bu yaxınlarda çalışdığım universitetdə təhsillə bağlı bir problemimiz vardı. Bunun üçün Prezident Administrasiyasının binasına getməli oldum. Qəbul şöbəsində müdir işləyən xanımdan təsadüfən soruşdum ki, çalışdığınız bu binanı kimin inşa etdiyini bilirsinizmi? Cavab verdi ki, bilmirik. Dedim ki, bu binanı mənim atam Tahir Abdullayev inşa edib. Onların heç bu barədə xəbərləri də yoxdur.

-Prezident Administrasiyasının binasının tikintisi ilə bağlı o vaxtlar atanız nə danışardı?

-Atam iş barədə qətiyyən danışmırdı. Amma görürdüm ki, çox əziyyət çəkir. Oradakı bütün tikinti işlərinə ürəklə yanaşırdı. Hətta orada tikintidə çalışan bir baş mühəndis də yerə yıxılıb vəfat etmişdi. Bu atama çox pis təsir etmişdi. Uzun müddət atam həmin hadisəni unuda bilmədi.

“Tahir Abdullayev “Sahil” metro stansiyasının üzərində hündür mərtəbəli binaların tikintisinə qəti etiraz edirdi”

– Deyirdi ki, metronun üzərində hündür mərtəbəli binalar tikmək qətiyyən olmaz. Xatırlayırsınızsa, orada hündür mərtəbəli binaların tikintisinə yeni başlamışdılar. Tikinti işləri qəfil dayandırıldı. Orada elə də hündür olmayan bir idarə binası tikilməli idi. Daha sonra hündür bir yaşayış binası tikildi. Atam da etiraz edirdi ki, metronun üzərində belə hündür binalar tikmək olmaz. Çökmə-sürüşmə amilini vurğulayırdı. Hətta siz də şahid olarsınız  ki, metro hərəkətdə olan zaman silkələnmə, təkanlar hiss olunur. Buna görə də atam deyirdi ki, Bakıda 9 mərtəbədən artıq binalar tikmək qəti qadağandır. Amma çox təəssüflər olsun ki, ona qulaq asmadılar.

Bəzən atamın tikdiyi binaları başqa adamın adına çıxırılar. Hətta Bakı Dövlət Sirkinin binasını da atam tikib. Layihəsini də, inşa edilməli olan yeri də atam verib. Amma indi eşidirəm ki, həmin binanın memarı kimi başqa bir adamların adını qeyd edirlər.

Atamın 100 illik yubileyində işçiləri müraciət etdilər ki, onun yaşadığı binanın önündə bir balaca lövhədə adı, fəaliyyəti qeyd olunsun, şəhərdəki küçələrdən birinə onun adı verilsin. Təəssüflər olsun ki, heç bir reaksiya verilmədi.

“Hamıya evlər tikən memarın özü illərdir ki, evsiz qalıb”

-Heydər Əliyev Moskvaya işləməyə gedən zaman demişdi ki, Tahir Abdullayevin Yaşıl Teatrın yanında tikdiyi evlərdən birini onun özünə verin. Çünki onun evi yoxdur. Oradan bizə ev verdilər.

“Sumqayıt şəhərinin 90 faizi atamın layihələri əsasında tikilib”

-Bölgələrimizin əksəriyyətinin layihə planları da Tahir Abdullayevin rəhbərliyi altında hazırlanıb. Atam Naxçıvanda dünyaya gəlib. Naxçıvandakı bütün tikinti işlərinə şəxsən özü nəzarət edib. Gəncədə də böyük işlər görüb.

-Tahir Abdullayevin özü hansı layihəsini daha yüksək qiymətləndirirdi?

-Ata öz övladı ilə fəxr edən kimi o da öz işləri ilə qürur duyurdu. Onun həm Əməkdar mühəndis, həm də Əməkdar memar adları var. Həmişə deyirdi ki, mənim üçün Əməkdar memar adına layiq görülmək ən yüksək məqamdır.

Atam dövlət  tərəfindən 2-ci Fəxri Xiyabanda dəfn olundu. Hətta gəlib bizə dedilər ki, Tahir Abdullayevin məzarı üzərində böyük bir abidə ucaldaq. Mən isə “yox” dedim. Bildirdim ki, memar olmasam da atamın məzarının çertiyojunu özüm verəcəyəm. Dedim ki, Tahir Abdullayevin özü çox təvazökar bir insan idi, məzar daşı da balaca olsun. Üzərində də şəkil olmasın. Orada yazılsın ki, “Əməkdar memar Tahir Abdullayev”. O, memar adı ilə çox fəxr edirdi.

-Tahir Abdullayevi bu gün tanımayanlara nə demək istərsiniz?

O, bütün ömrü boyu xalq üçün çalışıb. Yaşlı adamlar onu çox yaxşı tanıyırlar. Atamın adına görə mənim üzümə çox qapılar açılıb. Mən isə heç kimdən heç nə istəməmişəm. Bəzən işimlə bağlı müraciət etmişəm. Amma heç vaxt özümüz üçün nəsə istəməmişik. Cavanlara nə deyə bilərəm ki… Tahir Abdullayev yaxşı bir yol keçib. Canını qoyub…

Tahir Abdullayevin hazırda həyatda olan tək övladı mənəm. Bir bacım da vardı. O da rəhmətə gedib. Mən atamla hər zaman fəxr etmişəm. Hətta övladlarım, nəvələrim də fəxr edirlər ki, babaları belə bir insan olub. Bəlkə də siz də mənim haqqımda çox bilmirsiniz. Amma mən də atamın yolu ilə gedirəm. Təmiz işləyirəm. Mənim atam da təmiz işləyib.

“Atamı dəfn etmək üçün pul tapa bilmədik”

-Atam həmin universitetdə 41 il direktor işləyib. Daha sonra da vəzifədə olub. Amma atam rəhmətə gedəndə  onu dəfn etmək üçün bizim pulumuz olmadı. O, heç vaxt heç kimdən bir manat da almayıb. Hər kəsin yanında başı uca idi. Heç kimdən də çəkinmirdi. Buna görə də mən atamla fəxr edirəm. (qəhərlənir)

-Bəs onun dəfn xərclərini kim ödədi?

-Biz onu dəfn edə bilmirdik. Amma İcra Hakimiyyətindən bir nümayəndə gəlib bizə dedi ki, Prezidentin xüsusi göstərişi var, dəfn xərclərini dövlət öhdəsinə götürüb.

Bəzən mənə deyirlər ki, sən də atana oxşayırsan. Deyirəm ki, yox, mən ona oxşamaq üçün çalışıram. Amma bu çox çətin məsələdir. Layihə İnstitutunda da atamın xatirəsinə hörmətlə yanışırlar. Hətta onunla bağlı bir kitab yazmaq istəyirdilər. Yubileyində mənə dedilər ki, maddi imkan olmadığına görə kitab yaza bilməyiblər. Onlara dedim ki, gərək əvvəldən mənə deyərdiniz borc alardım və biz o kitabı nəşr edərdik.

“Atamın tikdiyi universitetdəki işimdən uzaqlaşdırıldım”

-Mən də 43 il Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetində çalışdım. Sonralar oradakı rektorun xoşuna gəlmədim. Dedi ki, bu düz işləyir və bizə belə işçi lazım deyil… Buna görə işdən çıxdım. Qeyd edim ki, həmin universitetin ikinci korpusunu da atam tikib.

Azərbaycan Texniki Universitetinin rektoru mənim T. Abdullayevin oğlu olduğumu biləndə dedi ki, siz gəlin burada bizimlə işləyin. Mənim üçün kafedra da yaratdı. Hazırda “Biotibbi texnika” kafedrasının müdiriyəm.

Hafiz Əhmədov

HafizTimes.com

Oxuyun

Trend yazılar