Bizimlə əlaqə

Müsahibə

ABŞ astronavtları bu azərbaycanlıya borcludurlar – (EKSKLÜZİV+FOTO)

Yayımlandı

da

ABŞ-ın Mərkəzi Florida Universitetində bir azərbaycanlı professor çalışır. O, kimya elmləri doktoru Nazim Muradovdur. Qazax rayonunda dəmiryolçu ailəsində anadan olub. 25 ildən artıqdır ki, Amerikada yaşayır. Hazırda 50 kəşfin müəllifi və həmmüəllifdir. ABŞ-ın Milli İxtiraçılar Akademiyasına üzv seçilən ilk azərbaycanlıdır.

Onun yaratdığı hidrogen sensoru texnologiyasını ötən il NASA ilin ən yaxşı kommersiya texnologiyası seçib. Hidrogeninin alınması və istifadə olunması ilə bağlı NASA ilə birgə bir sıra elmi araşdırma layihələrinin üzərində işləyir.

– Ailəmiz Bakıya köçəndən sonra 160 nömrəli məktəbdə təhsil aldım. Mən öz müəllimlərimə minnətdaram. Hələ də hamısının ad və soyadlarını xatırlayıram. Xüsusilə mənə kimyanı sevdirən Esfir Solomonovna Koqanı vurğulamaq istəyirəm. Dərslərdən sonra o, mənə sadə kimyəvi təcrübələr keçirməyə icazə verirdi.

Məktəbdən sonra Neft Akademiyasının kimya-texnologiya fakültəsinin orqanik və neft-kimya sintezi mühəndisi – texnoloq ixtisasına qəbul oldum. Üçüncü kursdan etibarən professor Əliməmməd Şabanovun rəhbərliyi altında üzvü kimya fakültəsində elmi araşdırmalarda iştirak etməyə başladım. Hələ tələbə olarkən Azərbaycan SSRİ Elmlər akademiyasının Hesabatlarında ilk məqaləmi dərc etdim. Bu mənim özümü elmə həsr etmək seçimimi daha da möhkəmləndirdi. Daha sonra Moskvada SSRİ Elmlər Akademiyasında namizəd və doktorluq dissertasiyalarını müdafiə etdim.

– ABŞ-a gedən yol haradan və necə başladı?

– Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Neft Kimya Prosesləri İnstitutunda işləyərkən Vahab Əliyev və Musa Rüstəmovun mənim müəllimlərim olmasına görə bəxtim gətirdi. Onlar laboratoriyanın dörd divarı arasında qalmamaları, kəşflərini zavodlara aparmaları üçün gənc alimlərdə səylə novatorluq və ixtiraçılıq ruhu formalaşdırırdılar. Hələ də Vahab Səfəroviçin səsi qulağımdadır: “Tətbiq etmək, tətbiq etmək!..”

Yadımdadır, bir dəfə Vahab Səfəroviç məni – gənc mühəndis-texnoloqu xətti olifenlərin alınması üzrə hazırladığımız yeni texnologiyanı Şebekinoda yuyucu zavoda satmağa göndərmişdi. Təbii ki, məndən elə də yaxşı “biznesmen” olmadı, lakin zavodun baş texnoloqu Miçurovla (hələ də onun familyasını unutmamışam) kəşfin yeni texnologiyaya, onun isə zavodda yeni texnoloji prosesə çevrilməsi üçün uzun çəkən söhbətimi xatırlayıram. Belə dərslər hədər getmir. Mən Azərbaycan kimyaçılarının mükəmməl məktəbini keçmişəm və bununla fəxr edirəm.

Biz ABŞ-a 1990-cı ildə köçdük. Həmin vaxt Azərbaycan hələ SSRİ-nin tərkibində idi. Ondan bir il əvvəl Mayami Biçdə (Florida ştatı) Enerji və Ətraf Mühitlə bağlı beynəlxalq konfrans keçirilmişdi. Mən orada Günəş enerjisindən istifadə yolu ilə hidrogeninin alınması haqda hesabatla çıxış etmişdim. Konfransdan sonra mən Mərkəzi Florida Universitetinin Florida Günəş Enerjisi Mərkəzində işləməklə bağlı dəvət aldım və indiyə qədər burada işləyirəm. Hazırda bu mərkəzdə hidrogen energetikası üzrə qrupun rəhbəriyəm.

Hazırda mən 50 patentləşdirilmiş kəşfin müəllifi və həmmüəlifiyəm. Kəşflərin əksəriyyəti iki sahəyə aiddir: Alternativ yanacaq və ətraf mühitin təmizlənməsi. Nümunə kimi dəniz səthinin neftdən təmizlənməsini, çirkli zavod tullantılarının zərərsizləşdirilməsi üçün Günəş enerjisindən istifadəni, dəniz suyundan hidrogen yanacağının alınması metodu, kənd təsərrüfatı tullantılarından bioyanacağın alınması, yeni karbon nano-materiallarını və s. göstərə bilərəm. Bəzi patentlər ABŞ və Yaponiya şirkətləri tərəfindən lisenziyalaşdırılıb.

NASA-ya coğrafi yaxınlığa görə (kabinetimin pəncərəsindən baxanda kosmik gəmilərin uçuşnu görə bilirəm) biz kosmik proqram çərçivəsində hidrogeninin alınması və istifadə olunması ilə bağlı bir sıra elmi-araşdırma layihələri üzərində birgə işləyirik.

NASA-dan olan həmkarlarımla birgə biz kiçik hidrogen (hidrogendən ABŞ komik proqramında geniş şəkildə istifadə olunur) sızıntılarının aşkarlanması üçün yeni sensor hazırladıq. Kiçik hidrogen sızıntısını aşkarlamaq olduqca çətindir, çünki, bu qaz ətraf mühitə tez yayılır. Lakin əgər sızıntı vaxtında aşkarlanmasa, onda bunun nəticələri faciəvi ola bilər. Xüsusilə əgər sızıntı kosmik gəminin qapalı məkanında baş verərsə. Mövcud elektron qurğular bu məsələdə işə yaramır. Çünki onlar özü də qığılcım mənbəyi olar və partlayış baş verə bilər. Bizim yaratdığımız yeni tip hidrogen sensoru elektrikdən istifadə etmir və olduqca etibarlıdır. O, “Shuttle Endeavor” kosmik gəmisinin havaya buraxılması zamanı uğurla sınaqdan keçirilib və digər testlərdən keçib. Yeni hidrogen sensorunun yaradılması və tətbiqinə görə NASA-dan olan həmkarlarımla prestijli beynəlxalq “R&D100” mükafatına layiq görülmüşük. Bu mükafat il ərzində 100 ən yaxşı texnoloji kəşfə görə verilir və bəzən “İxtiraçıların Oskarı” adlanır. Ötən il isə bu texnologiya NASA tərəfindən ilin ən yaxşı kommersiya texnologiyası seçilib.

– Hazırda nə üzərində işləyirsiniz?

– Hazırda mən ABŞ Müdafiə Nazirliyi tərəfindən maliyyələşdirilən elmi layihənin, həmçinin Qatarın Aparıcı Elmi Araşdırmalar Fondu tərəfindən maliyyələşdirilən sudan hidrogenin alınması üzrə layihənin əsas elmi rəhbəriyəm. Böyük həcmdə təbii qaz ehtiyatlarının olmasına baxmayaraq, Qatar ilk növbədə Günəş enerjisi olmaqla, alternativ enerji mənbələrinin inkişafına böyük diqqət ayırır. Mən bu yaxınlarda əməkdaşlıq etdiyimiz Qatar Universitetlərindən birini ziyarət etdim və onların elmə, texnikaya, texnologiyaya və yüksək ixtisaslı kadrların hazırlanmasına xeyli investisiya yatırmalarının şahidi oldum.

– Bakı üçün darıxmırsınız? Vətənə tez-tezmi gəlirsiniz? Azərbaycan sizin üçün nə anlam daşıyır?

– Təbii ki, darıxıram, başqa cür heç ola da bilməz. Öz Vətəni üçün darıxmayan insan yaddaşı silinən manqurta bənzəyir. Çox təəssüflər olsun, Vətənə istədiyimdən daha az gəlirəm: Təxminən üç ildən bir. Valideynlərimin məzarını ziyarət edirəm, qohumlarıma baş çəkirəm, Xəzərin havası ilə nəfər alıram.

Mənə elə gəlir ki, Tanrı Azərbaycanı yaradarkən xoş əhval-ruhiyyədə olub. Çünki bu torpaqları mümkün olan hər şeylə mükafatlandırıb: dəniz, dağlar, çaylar, neft, qaz, bol günəş və külək, geotermal mənbələr, qiymətli minerallar və sonda demək olar ki, ideal iqlim… Azərbaycanda orta illik temperatur göstərici 14 selsidir ki, bu da planetin ümumi illik orta temperatur göstərici ilə eynidir. Dünyanın xəritəsinə diqqətlə baxın və zəngin təbii resursların, xüsusi iqlim şəraitinin Azərbaycan kimi balaca bir ərazidə cəmləşdiyi ikinci bir ölkəni tapmağa cəhd edin. Mən cəhd etdim, lakin tapa bilmədim. Bütün bu zənginliklər Azərbaycan xalqına məxsusdur.

– Bəşəriyyət artıq uzun müddətdir ki, yeni alternativ mənbələrin axtarışındadır. Sizin fikrinizcə, hansı enerji mənbəsi nefti əvəzləyə biləcək?

– Neft təbiətin insana qiymətsiz hədiyyəsidir və hələ uzun illər insan həyatında böyük rol oynamaqda davam edəcək. Lakin neft missiyasının ən əhəmiyyətli və böyük hissəsini artıq görüb, onun xələfinin tapmaq vaxt çatıb. Düzdür, neft vacib əhəmiyyətə malik enerji resursudur, lakin xoşbəxtlikdən, təkcə enerji mənbəyi deyil. Qlobal enerji istehlakında neftin payı təxminən 40%-dir. Yerdə qalan hissə isə kömür, təbii qaz, az həcmdə atom enerjisi və bərpa olunan enerji resurslarının (günəş və külək enerjisi, biokütlə, dalğa və qabarmaların enerjisi, okeanın istiliyi, geometral enerji) payına düşür. Gələcəkdə hələlik heç bir yeni enerji mənbəsinin kəşf olunacağı gözlənilmir. Ona görə də, nefti hansı enerji resursunun əvəzləyəcəyi ilə bağlı məsələ müzakirə aparılarkən artıq əsas namizədlərin adları məlumdur. Təbii ki, bu siyahıdan dərhal kömür və atom enerjisini çıxmaq lazımdır. Sırf ekoloji səbəblərə görə, Yerdə təbii qaz, külək və günəş enerjisi qalır. Ekspertlərin əksəriyyəti hesab edir ki, enerji bazarında ucuz qaz bolluğu və onun kömür və neftlə müqayisədə daha təmiz olması qaz üçün “qızıl əsr”in yetişməsi anlamına gəlir. Prinsipcə qaz və qaz kondensatları sürətlə, heç bir böyük investisiyalar qoyulmadan sənayenin və nəqliyyatın bütün sahələrində (neft-kimya istisna olmaqla) nefti əvəzləyə bilər. Lakin belə bir fikir də var ki, qaz müvəqqəti olacaq, günəş, külək enerjisinə keçid rolunu oynayacaq. Bununla da günəş və külək enerjisi bəşəriyyətin enerji probleminin son həll yolu olacaq. Bu proses heç də asan və planlaşdırılımış şəkildə getmir. Xeyli sayda ikinci dərəcəli enerji mənbələri və texnologiyaları var, heç kim bilmir ki, bu və ya digər sahədə keçid dövrü ərzində hansı texnoloji irəliləyiş baş verə bilər. Onlar isə enerji bazarının strukturunu tamamilə dəyişə bilərlər. Məsələn əgər günəş modullarının qiymətini kəskin şəkildə aşağı salmaq, elektrik enerjisini çox böyük həcmlərdə saxlamaq və qeyri-qida xammalından bioloji yanacaq hasil etmək mümkün olsa, onda qazın “qızıl əsri” olmaya da bilər. Böyük enerji resursları və müxtəlif enerji mənbələrinə malik ölkə kimi Azərbaycan neftdən ikinci dərəcəli enerji mənbələrə genişmiqyaslı keçidin lideri ola bilər.

-Neftin qiymətinin aşağı düşməsi ilə bağlı olaraq, qeyri-neft sektoruna diqqət kəskin artıb. Sizin fikrinizcə, bu sahənin inkişaf etdirmək və neft asılılığından qurtulmaq üçün hansı addımlar atılmalıdır?

– Bir çox ölkələr neft asılılığından təxminən 40 il əvvəl – 1973 və 1979-cü illərin enerji böhranlarından sonra qurtarmağa başlayıblar. Müxtəlif ölkələr müxtəlif inkişaf yollar seçdilər: Məsələn, Fransa atom enerjisi və nəqliyyatın elektrikləşdirilməsi yolunu seçib; digər ölkələr eyni vaxtda bir çox enerji resurslarına sərmayə yatırıblar. Bəzi ölkələr isə – onların sayı isə heç də az deyil,- neftin qiymətinin çox olduğunu və heç vaxt ucuzlaşmayacağını düşünürək, heç nəyi dəyişməmək qərarı verdilər. Çünki bu, bərpa olunan enerji deyil və planetdə azaldıqca, qiyməti daha da artacaq. Qiymət aşağı düşəndə isə çoxları üçün bu gözlənilməz oldu və aydınlaşdı ki, neftdən asılı iqtisadiyyatdan çoxşaxəli iqtisadiyyata keçməyin vaxtı çatıb. Mən ölkələrdə qeyri-neft sektorunun inkişafına konkret addımları məsləhət görə biləcək qədər məlumatlı adam deyiləm. Fikrimcə, bununla səlahiyyətli insanlar məşğul olur. Amma bu məsələdə ümumi variantlar hamıya məlumdur. Hazırda dünya enerji istehlakının böyük hissəsinin – təxminən 70%-i nəqliyyat yanacağı təşkil edir. Ona görə də, ilk növbədə neftdən yanacaq xammalı kimi qurtulmaq lazımdır. Hazırda bir neçə alternativ yanacaq üzərində düşünülür: elektrik enerjisi, sintetik maye yanacaq (kömür və qazdan hazırlanır), bioyanacaq və hidrogen. Bu variantların hər birinin öz üstünlüyü və çatışmazlığı var. Əgər minimum iki-üç problem həll olunsa, elektromobillər indidən bu yarışda lider ola bilərdilər: enerji blokunun (batereyanın) həcmi artsa, onları sürətlə şarj etmək və elektromobillərinin qiymətini ən azı 2-3dəfə aşağı salmaq olsa… Həmçinin elektrik enerjisinin karbohidrogenlərsiz istehsalı daha arzuolunandır. Qazla işləyən avtomobillər dünyada populyarlaşır: hazırda təxminən 15 milyon avtomobili yanacaq kimi qazdan istifadə edir. Bu yaxınlarda Honda brendi qazla işləyən Honda Civic GX modelini satışa çıxarıb. Amma proqnozlara əsasən, alternativ yanacaq yarışında qalib karbohidrogenlərsiz yanacaq və ya hidrogen olacaq.

– Azərbaycanda Alternativ və Bərpa Olunan Enerji Mənbələri üzrə Dövlət Agentliyi fəaliyyət göstərir. Ümumilikdə, Azərbaycanda bioyanacaq sektorunun inkişafı üçün hansı işlər görülməlidir?

– Bioyanacaq sənaye istehsalı ilə yanaşı, intensiv elmi araşdırmaların aparıldığı çox geniş sahədir. Bir çox ölkələr – məsələn, Almaniya,- bioyanacağı benzin və dizelin əvəzedicisi kimi deyil, neytral karbohidrogen kimi nəzərdən keçirir. Fukuşima Atom Elektrik Stansiyasında qəzadan sonra Almaniya və digər Avropa ölkələri atom enerjisindən imtinaya başlayıblar. Bioyanacağın ilk nəsli olan bio-etonol və biodizel) artıq neft yanacağına əlavələr kimi dünyada geniş tətbiq edilir. Məsələn, ABŞ-da benzinə 10% bio-etonol, Braziliyada isə 85%-ə qədər bioetonol qatılır. Lakin problem bundan ibarətdir ki, bioyanacaq qida xammalından (qarğıdalı, dənlər, kartof, bitki yağı) yaradılır, onların isə genişmiqyaslı istehsalı qida məhsullarının çatışmazlığı kimi xoşagəlməz nəticələrə səbəb ola bilər. Ona görə də, qeyri-qida xammalı və kənd təsərrüfatı tullantılarından hazırlanacaq ikinci nəsil bioyanacaqlara keçid üçün xeyli səylər göstərilir. Paralel olaraq mikro-yosunlardan (algae) üçüncü nəsil bioyanacağın alınması üzrə də işlər aparılır. Bu bioyanacağın üstünlüyü yalnız onun qeyri-qida xammaldan hazırlanmasında deyil, həm də bunun üçün torpaq sahələrinin tələb olunmamasındadır. Mikroyosunları dənizlərdə üzən platformalarda yetişdirmək olar. Azərbaycanın iqlim şəraiti və fövqəladə zəngin biosferası nəzərə alınsa, bioyanacağın son iki növünün istehsalı istiqamətində işlərin aparılması məqsədəuyğun olardı.

– Siz məşhur alim olmaqla yanaşı, gözəl ailə başçısısınız. Sizin üçün əsas ailə dəyərləri hansılardır?

– Bizim ailəmizin iki başçısı var. Hər birinin də öz “ərazisi” və öhdəlikləri mövcuddur. Mən əminəm ki, belə ailələrin sayı olduqca çoxdur, lakin heç də hamı bu barədə danışmır. Çünki bizdə ənənəvi olaraq düşünülür ki, kişi avtomatik olaraq ailənin başçısı anlamına gəlir. Mənə elə gəlir ki, bu cür baxış tərzi müntəzəm olaraq köhnəlir. Yenə də digər məsələlərdə biz özümüzün valideynlərimizdən götürdüyümüz ənənəvi ailə dəyərlərinə sadiq olmağa çalışırıq. Bizi bu cür yanaşma qane edir və onu gələcək nəsillərdə ötürməyə çalışırıq. Mən və həyat yoldaşım nənələr, valideynlər və uşaqların olduğu geniş, sakit şəkildə yaşamışıq. Ona görə də, bizə öz valideynlərini qocalar evlərinə qoyan insanları görmək qəribə gəlir. Valideynlər onları nəyin gözlədiyini bilir və sonrakı həyatlarını layiqincə yaşamaları üçün pul toplayırlar. Əlbəttə, başqalarını mühakimə etmək olduqca çətindir. Hər şey şəraitdən və öz ailə dəyərlərindən asılıdır.

– Bildiyim qədəri ilə, sizin həyat yoldaşınız məşhur incəsənət xadimlərinin – məşhur rəqqasə və xoreoqraf Əminə Dilbazi, bəstəkar Cövdət Hacıyev və şairə Mirvari Dilbazinin ailəsindədir. Bəs sizin həyatınızda incəsənətə yer varmı?

– Tale elə gətirdi ki, mən Azərbaycan incəsənətinin görkəmli nümayəndələri arasında yeganə texnoloq oldum. Bir tərəfdən bu, böyük məsuliyyətdir. Digər tərəfdən, onlarla ünsiyyət mənim üçün böyük mənəvi zənginləşdirmə mənbəyidir. Onlar hələ də mənim üçün yüksək professionalizm, öz işinə sadiqlik nümunəsidirlər. Yeri gəlmişkən, bu il Azərbaycan simfonik musiqisinin banisi, bəstəkar Cövdət Hacıyevin anadan olmasının 100 illiyidir. Bu yubiley Bakı, Nyu-York, Moskva, London, Cenevrə və ola bilsin ki, digər şəhərlərdə qeyd olunacaq.

Yaradıcılığa gəldikdə isə, kimyaçı kimi mən heykəltəraşlıq və qrafiki incəsənətdə müxtəlif materiallarla eksperimentlər etməyi sevirəm. Məsələn, fikrimcə məişətdə və sənayedə geniş istifadə olunan epoksid polimerdən qeyri-adi heykəltəraşlıq işləri yaratmaq olar. Əgər polimerin hər iki inqrediyentini qarışdırsaq, onda bu qarışıqdan heykəltəraşlıq nümunəsi yaratmaq üçün bir dəqiqədən də az vaxt qalır. Bu xüsusiyyət hesabına olduqca dramatik heykəltəraşlıq nümunələri yaratmaq olar. Həmçinin, metaldan qaz qaynağı köməyilə yaradılan heykəllər üzərində işləyirəm. Rəsmlə də maraqlanıram. Bir neçə dəfə öz işlərimin sərgisini keçirmişəm, lakin çox təəssüf, son zamanlar bununla məşğul olmağım üçün daha az vaxtım qalır.

– Uğurunuzun formulunu deyin…

– Mən bu suala cavab verməkdə çətinlik çəkirəm. Çünki, riayət etdiyim hər hansı bir formul yoxdur. Ümumiyyətlə, uğurun hansısa sirrli formulunun olmasına inanmıram. Xoşbəxtliyin formulu yoxdur. Çünki uğur olduqca subyektiv anlayışdır və hərənin bununla bağlı öz fikri var. Bəzən insan özü uğura nail olduğunu düşünürsə belə, bu, digər insanların da o cür düşünməsi anlamına gəlmir. Ona görə də, mənə elə gəlir ki, həqiqi uğur qazanan insanların sayı olduqca azıdır. Mən əminəm ki, daha əvvəl mənimlə birgə Bakıda işləyən həmkarlarımdan bəzilərinə taleyin mənə verdiyi imkanlar düşsəydi, daha böyük uğurlara nail olardılar.

– Və sonda elmi seçən gənclərə nə məsləhət görərdiniz?

– Biz olduqca maraqlı dövrdə yaşayırıq. Son illər elm, ümumilikdə bütün iqtisadiyyat kimi qloballaşıb. Lakin qloballaşmanın da müxtəlif sərhədləri var. Əgər 1990-cı illərə qədər elm yalnız məhdud sayda ölkələrdə (ABŞ, İngiltərə, Almaniya, İtaliya, Yaponiya, SSRİ) inkişaf edirdisə, hazırda belə ölkələrin sayı onlarladır. Hidrogen energetikası haqqında beynəlxalq jurnalın redaktorlarından və rəyçilərindən biri kimi son 20-25 ildə bu sahədə araşdırmaların aktivləşdiyini qeyd edə bilərəm. Jurnalımıza Çin və Hindistan, həmçinin Cənubi Koreya, Türkiyə, İran, Cənubi Amerika ölkələri və Şərqi Avropadan (çox təəssüflər, sabiq Sovetlər Birliyi ölkələri haqda bunu demək olmur) xeyli məqalələr gəlib. Nəticədə rəqabət kəskin şəkildə artıb və əvvəlkinə nisbətdə prestijli jurnallarda məqalənin dərc olunması çox çətinləşib. Digər tərəfdən, qloballaşma və internetin hesabına yeni elmi informasiyaya çıxış, xarici həmkarla ünsiyyət potensial maliyyə mənbələrinin və ya iş yerinin axtarışı xeyli asanlaşıb.

Hazırda elmin zəhmətsevər, istedadlı, güclü motivasiyaya malik və öz işini sevən insanlara böyük ehtiyacı var. Gənc alim üçün öz sahəsini vaxtında seçmək olduqca önəmlidir. Elmdə həmişə sənin dünyada yaşayan insanlardan daha çox və dərin biləcəyin sahə tapılacaq və ona tərəf getmək lazımdır. Elə düşünməyin ki, vacib elmi kəşflər və texnoloji yeniliklər yalnız dünyanın aparıcı elm mərkəzlərində ortaya çıxa bilər. Alimin böyük şirkətlərin ciddi-cəhdlə əldə etmək istədiyi yeni unikal xüsusiyyətlərə və yüksək effektivliyə malik texnologiyaları hazırlayarkən keçirdiyi məmnunluq hissi heç nə ilə müqayisə oluna bilməz. Mən bu tikanlı yolda verilən qurbanların həmin hissə dəyməsinə dair zəmanət verə bilərəm.

Hafiz Əhmədov

HafizTimes.com

Müsahibə

ABŞ Prezidenti Vilsonun nəticəsi: “AXC diplomatlarının 100 il öncəki bu fəaliyyətini dəyərləndirirəm” (TARİXİ MÜSAHİBƏ)

Yayımlandı

da

Tərəfindən

“Bakıda çox maraqlı memarlıq nümunələri var”

“Amerikadakı mübahisələrin mərkəzində dərinə kök atmış irqçilik dayanır”

“Birinci Dünya Müharibəsindən sonra baş verən faciəli hadisələrin çoxunun qarşısını ala bilərdik”

“Heç bir şəkildə mükəmməl deyildik, amma…”

Tomas Sayre – Amerikalı məşhur rəssam-heykəltəraş. O, qeyri-adi “public art” layihələri ilə bütün dünyada tanınır. Qeyd edək ki,  Tomas Sayre Amerika Birləşmiş Ştatlarının 28-ci Prezidenti Tomas Vudro Vilsonun nəticəsidir.

HafizTimes.com-un növbəti müsahibi Amerika Birləşmiş Ştatlarının 28-ci Prezidenti Tomas Vudro Vilsonun nəticəsi, məşhur rəssam-heykəltəraş Tomas Sayredir. Jurnalist Hafiz Əhmədovun suallarını cavablandıran ABŞ prezidentinin varisi T. Sayre ailəsi, fəaliyyəti ilə bağlı bir çox mühüm məqamlardan söhbət açıb. O, Azərbaycan mətbuatı tarixində ilk dəfə olaraq babası prezident Tomas Vudro Vilsonun Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə (1918-1920) olan münasibətindən də bəhs edib:

-Ohayo ştatının Klivlend şəhərində anadan olmuşam. Sonralar atam Vaşinqtondakı kafedral kilsədə baş keşiş (dean) olub. Beləliklə biz də Vaşinqtona köçdük. Mən də orada böyüdüm. Oğlanlar üçün olan “ST Albans” məktəbində təhsil aldım. Şimali Karolina Universitetində və Miçiqandakı Cranbrook İncəsənət Akademiyasındakı sənət məktəbində təhsil aldım.

-Prezident ailəsinin üzvü necə oldu ki, heykəltəraş-rəssam olmağa qərar verdi? Hazırda hansı layihələr üzərində çalışırsınız?

-Həmişə əllərimlə əşyalar düzəltmişəm. Kilsənin kölgəsində böyüdüyüm zaman artıq bütün daş hörgüləri, rəngli şüşə istehsal edənləri, heykəltəraşları və bir çox fərqli sahələr üzrə çalışan sənətkarları tanıyırdım. Hələ uşaq ikən bildim ki, sənət və memarlıq dərin insani duyğu və məna daşıyır. Beləliklə bütün karyeramı bu fikri ifadə etməyə həsr etdim. Hazırladığım heykəllər əsasən çox böyükdür və ictimaiyyət üçün açıqdırlar. Onlar ictimai məkanlara müəyyən bir məna bəxş edirlər və hansısa bir yer haqqında hekayələr danışmağa çalışırlar. Hazırda bütün ABŞ-da 5 böyük ictimai layihə üzərində çalışıram. Floridanın Tampa şəhərindəki muzeydə rəsmlərim nümayiş olunur. Hər gün yeni rəsmlər çəkirəm.

-Siz həmçinin məşhur dizayn firması olan “Clearscapes”in təsisçisisiniz.

“Clearscapes” bir rəssam və bir memarın arasındakı səmərəli əməkdaşlığın nəticəsində meydana çıxdı. Stiv Şuster ilə otuz ildən çox idi ki, tanış idim. Təxminən bir il əvvəl o, vəfat edənə qədər birlikdə çalışdıq. Firmanın memarlıq bölməsi əsasən Şimali Karolinada yerləşir: “Raleigh Convention” Mərkəzi, yeni “Raleigh” qatar stansiyası və bir çox sənət obyektləri bura daxildir. ABŞ, Kanada və Asiyada ictimaiyyət üçün açıq olan bir çox sənət əsərlərimiz mövcuddur.

-Hansı sənət əsərinizlə həqiqətən də qürur duyursunuz? Gələcək üçün hansı uğurlu layihələriniz var?

-Layihə mövcud olduğu cəmiyyətə təsir edən zaman çox qürur duyuram. Məsələn, “Oberlin Rising” 100 ildən çoxdur ki, Afro-Amerikan cəmiyyətini xatırladır. Hansı ki, “Raleigh”də baş verənlər nəticəsində məhv edilib. Müəyyən bir bir nahatlığı, xəstəliyi olanların sağalması üçün istifadə olunan Sağlamlıq Mərkəzinin adını qürurla çəkə bilərəm. Bundan başqa Vaşinqtondakı Milli Ballball Stadionunun girişindəki əyləncəli “Curve Ball” heykəlindən zövq alıram. Hətta Vaşinqton komandası keçən yay dünya kubokunu da qazandı.

Hazırda Texasdakı Texnologiya-Tibb Məktəbinin bir hissəsi olan Tibbi Araşdırma Müəssisəsinin qarşısında nəhəng və qeyri-adi layihə üzərində çalışırıq. Yeni Meksikadakı Albuquerqu bölgəsində suyun qorunması və insanların bu məsələyə ehtiyatla yanaşmaları ilə bağlı bir layihəyə start vermişik. Bundan başqa Şimali Karolinadakı Greensboro-da çay boyunca böyük bir ictimai park yaradırıq.

-Yaratmaq üçün nədən ilham alırsınız?

-Torpaqdan ilham alıram,  insanla müəyyən bir yerin vədhətindən doğan hekayələr məni ruhlandırır. Hər şey insanın niyyəti ilə təbiətin ona bəxş etdikləri arasındakı əlaqədən aslıdır. Yəni demək istəyirəm ki, dünyada tarazlıq yaradan sənətdən ilham alıram.

-Tarix abidələrinin qorunması ilə bağlı nə demək istərsiniz? Son vaxtlar Amerikada da heykəlləri dağıdırlar…

-Bu çox ağır və çətin bir sualdır. Mən bir neçə tarixi abidəni yenidən dizayn etdim. Bu çox çətin idi. Hətta bu barədə danışmaq da çətindir. Amerikadakı Vətəndaş müharibələri ilə bağlı dağılan abidələrə gəlincə deyə bilərəm ki, onlar bu ölkədə böyük bir siyasi uçurum yaratmaqda ittiham olunurlar… Təəssüf ki, bu ölkədəki mübahisələrin mərkəzində dərinə kök atmış irqçilik dayanır.

(Vudro Vilson)

-Siz Amerika Birləşmiş Ştatlarının 28-ci Prezidenti Tomas Vudro Vilsonun nəticəsisiniz. Vudro Vilsonun varisi kimi böyümək necə idi?

– Ailəmiz bir az qarışıqdır. Ailə tarixini miras kimi qəbul etmək və ən yaxşı formada yaşatmaq çox vacibdir. Bəxtim gətirib ki, onların sırasında dəyərli insanlar çoxdur… Ümumilikdə onların hamısı ilə eyni fikirdə olmasam da, Vudro Vilson da daxil olmaqla ailəmizin bütün üzvlərinə qarşı hörmətlə yanaşıram.

-Vudro Vilson sizin üçün kimdir?

-Hesab edirəm ki, Vudro Vilson idealizm və təcrübəni özündə birləşdirən, güclü, yüksək intellektli və bəzən də gözüaçıq bir insan idi. Vilson əsl lider idi. Heç bir şəkildə mükəmməl deyildik, amma Amerikanı yaxşılığa doğru dəyişməyə müvəffəq olduq. Kaş ki, dünya ilə bağlı düşüncələri də daha yaxşı qəbul olunardı. Birinci Dünya Müharibəsindən sonra baş verən faciəli hadisələrin çoxunun qarşısını ala bilərdik…

-Hazırda Amerikada nə baş verir? Amerikadakı irqi problemlər sizə necə təsir edir? İrqçilik kimlərə xidmət edir?

-Amerika dünyanın hər yerində olduğu kimi, Covid-19 ilə də mübarizə aparır. Bəlkə də bu pandemiya Corc Floydun öldürülməsinə qarşı daha dərin və tutarlı cavab vermək üçün bir yol açdı. Dua edirəm ki, mövcud iğtişaşlar əslində Amerikada sistematik şəkildə qurulan ağların üstünlüyünün çökməsi istiqamətində ciddi bir fəaliyyətə səbəb olacaq. Sistemimiz ağ insanların maraqlarını digərlərindən üstün tutur. Bu səhvdir, bu ölkənin mənimsədiyi dəyərlərə ziddir və dəyişməliyik. Bəlkə də indi real dəyişikliyə çatmaq üçün bir fürsətdir. Buna ümid edirəm.

-Azərbaycan, Bakı haqqında fikirlərinizi bilmək istərdik. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin diplomatları hələ 1919-cu ildə Parisdə babanız Vudro Vilsona Azərbaycan haqqında geniş məlumatlar veriblər. 

-Təəssüf ki, sizin paytaxt şəhərinizdə olmamışam. Amma görürəm ki, irəliyə doğru getmək üçün böyük işlər görülür. Bakıda çox maraqlı memarlıq nümunələri var: “Flame Towers”, “SOCAR Tower” və “Crystal Hall” – möhtəşəm görünüşlü dizaynlardır. Mən bunların yalnız şəkillərini görmüşəm…

Bakıda layihələrim yoxdur, amma mütləq orada işləmək istəyirəm. Həm fiziki, həm də mədəniyyət baxımından fərqli yerlərdə işləmək maraqlı olar.

(Əlimərdan bəy Topçubaşov – Parisdə)

-Azərbaycan və ABŞ arasında siyasi və diplomatik əlaqələlərin qurulmasına ilk təşəbbüs 1919-cu il mayın 28-də Parisdə olub. Azərbaycan parlamentinin sədri Ə.M.Topçubaşovun rəhbərliyi ilə nümayəndə heyəti Paris Sülh Konfransında ABŞ prezidenti V.Vilsonla görüşüb. Görüşdə müstəqil Azərbaycan dövlətinin tanınması, onun Millətlər Liqasına qəbul edilməsi, ABŞ-la diplomatik münasibətlərin yaradılması və s. haqqında Azərbaycan hökumətinin rəsmi memorandumu ABŞ prezidenti Vudro Vilsona təqdim edilib. Qəbul zamanı nümayəndə heyətinin irəli sürdüyü təkliflərə cavab olaraq V.Vilson bildirir ki, onlar dünyanın kiçik hissələrə bölünməsini istəmirlər, Qafqazda federasiya yaradılması ideyasına tərəfdar çıxırlar. Bu federasiya Millətlər liqasının tapşırığı ilə hər hansı bir dövlətin himayəsində ola bilər, Qafqazda federasiya və ya Azərbaycanın müstəqilliyinin tanınması məsələsi isə rus məsələsindən əvvəl həll edilə bilməz…Təəssüflər olsun ki, 1920-ci il aprel ayının 27-də Sovet Rusiyasının XI Ordusu Bakını, sonra isə bütün Azərbaycanı işğal etdi. Və bizim Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süqut etdi… 70 il SSRİ-nin hökmranlığı altında yaşamalı olduq… Və nəhayət ki, 25 dekabr 1991-ci ildə Sovet İttifaqı dağıldı və 70 ildən sonra ABŞ Azərbaycanı müstəqil dövlət kimi rəsmi olaraq tanıdı … Vudro Vilsonun nəticəsinin buna münasibəti necədir?

Ölkənizin yaxın keçmişi haqqında çox da məlumatlı deyiləm. Amma Paris danışıqlarından sonra Azərbaycanın məyus olması ilə bağlı bilirəm. Bir çox qrup məyus oldu. Amma təbii ki, bəziləri yox. Hələ də bütün dünyada sülh üçün ümumilikdə bir vizyon kimi görünən Paris razılaşmalarının sonralar gözardı edilməsi məyusluq doğurur. Sizin bu məyusluğunuzu mən də bölüşürəm… Azərbaycandan olan insanların təxminən 100 il öncə azadlıq üçün göstərdikləri bu fəaliyyəti yüksək dəyərləndirirəm.

Hafiz Əhmədov

HafizTimes.com

(Tüstü ilə hazırlanmış əsər)

Oxuyun

Müsahibə

Eros Ramazzotti: `Azərbaycan gəncləri, həmişə səmimi və dürüst olun` (EKSKLÜZİV MÜSAHİBƏ)

Yayımlandı

da

Tərəfindən

“Uşaqlarım mənim əsas ilham mənbəyimdir

“Həyatda təəssüflə yaşamamalıyıq, hər zaman inam və ümidlə  gələcəyə baxmalıyıq”

“Azərbaycanı daha düzgün bir şəkildə ziyarət etsəm xoşbəxt olaram. Bakını gəzmək isə daha da maraqlı olar”

“Mənim üçün uğur bununla ölçülür: sonda həyat və musiqi ilə nə qədər sevgi ötürə bildim”

Eros Ramazzotti — Məşhur italyan müğənni və bəstəkar. 30 ildən çoxdur ki, İtaliyanın ən məşhur müğənniləri sırasındadır. Mahnıları İtaliya, Almaniya, Avstriya və Avropanın bir sıra ölkələrində musiqi hitlərinə liderlik edir. O, Adriano Çelentano, Andrea Baçelli, Luçano Pavarotti, Tina Tyorner, Riki Martin və digərləri ilə duet oxuyub. Geniş vokal imkanları və ifa tərzi müğənnini dünyada milyonların sevimlisinə çevirib. Onu “Dünyanın musiqi səfiri” adlandırırlar. Müğənni ifaları ilə insanlara sevgi, dünyaya isə sülh bəxş etmək istəyir. Bu günədək 14 albomu işıq üzü görüb.

Dünya şöhrətli müğənni Eros Ramazzotti eksklüziv olaraq HafizTimes.com-un suallarını cavablandırıb. O, müsahibə zamanı bir çox maraqlı məqamlardan söhbət açıb, Azərbaycanla bağlı fikirlərini ifadə edib.

-Uşaqlığınızı necə xatırlayırsınız? Böyüdüyünüz ailədə nələr çatışmırdı?

-Uşaqlığım çox sevdiyim, gözəl bir dövrdür. Sevgi olduğu üçün hər şeyimiz vardı.

 -İllərlə zirvədə qalmağı necə bacarırsınız?

Bu yalnız bir iş deyil: mahnı oxumaq mənim həyatımdır. Gördüyünüz işi sevsəniz və qərarlı olsanız istədiyiniz hər şeyə nail ola bilərsiniz. Heç bir şey verilmir, amma hər şeyi qərarlılıq və ağır zəhmətlə fəth etmək olar. Əlbətdə ki, lazımi vaxtda bir az şans da kömək edə bilər.

-Bu ağır günlərdə sizi motivə edən nədir? Necə yaradıcı qala bilirsiniz?

-Kiçik şeylərdən ilham alıram: gəzməyə çıxmaq, uşaqlarımla oynamaq və söhbət etmək və təbiətlə təmas qurmaq.

-Uğurunuzu nəyə borculusunuz?

-Çətin iş və səmimiyyətin həmişə qarşılığı olur.

 -Gələcək üçün hansı planlarınız var? Sevənlərinizə nə söyləmək istərsiniz?

-Həmişə yeni musiqi və əsərlər üzərində işləyirəm. Özümü aktiv və motivasiyalı tutmağı sevirəm. Tezliklə yenidən qarşılaşacağıq.

– “Vita ce n’è” nin uğur sirri nədir?

-Vita Ce N’è çox səmimi bir ifadır, əsas mövzu sevgidir: sevgi hər şeyin mərkəzidir, hər kəsin inana biləcəyi nikbinlikdir.

-Mahnılarınızın ilham mənbəyi nədir? Kimin üçün yazmaq istərsiniz?

-Musiqimi  hər zaman ürəyimlə yazıram: duyğularınızı yazmaq və onları musiqiyə çevirə bilmək bir hədiyyədir. Və əgər bunu səmimiyyətlə etsəniz, insanlar onu hiss edəcəklər və hər şeyi sizə qaytaracaq. Uşaqlarım mənim əsas ilham mənbəyim, məni hərəkətə gətirən mühərrikdir. Ancaq gündəlik həyatın anlarından, yaşadığım və ya mənə söylənən hekayələrdən ilham alıram.

-Öhdəsindən gəldiyin ən böyük əngəl nə olub?

-Uçmaq qorxum.

– Qəbul etdiyiniz dəyərləri musiqinizdə necə tətbiq edirsiniz?

-Sadəcə hisslərimdən və həqiqətən kim olduğumdan danışıram. Bu, təbii bir prosesdir, kim olduğum mövzusunda sadəcə olaraq dürüstəm.

-Sizin izinizlə getmək istəyən birinə nə məsləhəti verərsiniz?

-Zəhmət həmişə qarşılığı olur. Xəyallarınıza sadiqsinizsə və özünüzə inanırsınızsa, sonda hər şey qaydasında olacaq.

-Necə xatırlanmaq istərsiniz?

-Bu barədə heç düşünmürəm. Mənim üçün uğur bununla ölçülür: sonda həyat və musiqi ilə nə qədər sevgi ötürə bildin.

-Həyat fəlsəfənizi 3 cümlə ilə necə ifadə edərsiniz?

-Müəyyən bir şüarım yoxdur: həyatda təəssüflə yaşamamalıyıq, ancaq hər zaman inam və ümidlə  gələcəyə baxmağa çalışmalıyıq.

 -Həmişə gənc görünməyi necə bacarırsınız?

-Gənc qalmağa deyil, sağlam olmağa köklənmişəm. Hər gün məşq etmək, yerimək, açıq havada olmaq, sağlam yemək və yaxşı yatmaq üçün əlimdən gələni edirəm. Hamısı budur.

-Zamanı geriyə çevirsəydiniz siz hara qayıdardınız?

-Peşimanlıq hissi ilə yaşamıram: etdiyim hər şeyi edərdim.

-Nə vaxt çox xoşbəxt olursunuz?  Almaq, yoxsa vermək daha yaxşıdır?

-Şübhəsiz ki, vermək.

-Azərbaycan, Bakı necə xatırlayırsan? Azərbaycanlılarla bağlı unudulmaz xatirəniz nədir?

-Bütün dünyadakı pərəstişkarlarımla görüşə bildiyim üçün çox xoşbəxtəm. Azərbaycanlılar da konsert turum zamanı məni çox isti qarşıladılar. Bu mənim üçün çox gözəl bir xatirədir.

-Azərbaycanın məşhur musiqiləri, Muğamlar haqqında heç eşitmisinizmi? Yenidən Azərbaycana səfər etmək istərsinizmi?

-Bu barədə eşitməmişəm. Amma həmişə yeni musiqilər tapmaqda maraqlıyam, təşəkkür edirəm. Konsert turu üçün getdiyim şəhərləri nadir hallarda gəzə bilirəm. Buna görə də bir gün Azərbaycanı daha düzgün bir şəkildə ziyarət etsəm xoşbəxt olaram. Bakını gəzmək isə daha da maraqlı olar.

-Sizi Azərbaycanda sevən insanlara, gənclərə nə demək istərdiniz?

-Xəyallarınıza həmişə inanın, hər zaman özünüzə və digər insanlara qarşı səmimi və dürüst olun.

Hafiz Ahmadov

HafizTimes.com

`Azərbaycana getmək istəyərəm` – Əfsanəvi rok ulduz Bryan Adamsla eksklüziv müsahibəni BURADAN oxuya bilərsiniz.

Oxuyun

Müsahibə

Eros Ramazzotti: `I don’t live with regrets` (EXCLUSİVE İNTERVİEW)

Yayımlandı

da

Tərəfindən

“My children are my main source of inspiration, the engine that keeps me moving”

“Azerbaijanis have always welcomed me very warmly, it is a very beautiful memory for me”

“Success is measured by this, for me: how much love, in the end, you have been able to convey, with life, with music”

Italian superstar Eros Ramazzotti has been interviewed by Azerbaijani journalist Hafiz Ahmadov. HafizTimes.com proudly presents the exclusive interview with music legend Eros Ramazzotti.

-How do you remember your childhood? What was missing in the family as you grew up?

-My childhood is a very lovely period that I cherish so much. There was love, so we had everything.

-How do you manage to stay on top for years?

-This isn’t only a job: singing is my passion, my life. If you’re committed and passionated about what you do, you can achieve everything you want. Nothing is given, but everything can be conquered with commitment and hard work. Of course, even a bit of luck at the right time can help.

-What keeps you motivated in these hard times? How do you stay creative?

-I found my inspiration in the little things: going out for a walk, playing and talking with my kids, connecting with nature.

-To what do you credit your success?

-Hard work and sincerity always pay off.

-What are your plans for the future? What would you like to say to those who love you?

-I always work on new music and stuff, I like to keep myself active and motived. We will catch up again soon.

What is the secret of success of “Vita ce n’è”?

-Vita Ce N’è is a very sincere record, the main theme is love: love is the center of everything, the optimism in which everyone can still believe.

-What is the inspiration for your songs? Who would you like to write for?

-I always write my music with my heart: writing your emotions and being able to turn them into music is a gift and if you do it sincerely, the public will feel it and give you everything back. My children are my main source of inspiration, the engine that keeps me moving. But the inspiration comes from anything, from moments of daily life, from stories that I lived or that have been told to me.

-And what has been the greatest obstacle you’ve overcome?

-My fear of flying.

 -How are you imposing your values on your music?

-I simply talk about my feelings and who I really am. It’s a natural process, I’m just honest about who I am.

-What advice would you give to someone who wants to follow in your footsteps?

-As I said to you before, hard work always pays off. If you’re committed to your dreams and loyal to yourself, everything will be ok in the end.

-How do you want to be remembered?

-I do not think about it at all. Success is measured by this, for me: how much love, in the end, you have been able to convey, with life, with music.

-What is your philosophy of life in 3 sentences?

-I don’t have a particular motto, except that in life we must not live with regrets, but we have to try to always look to the future with confidence and hope.

How do you stay young all the time?

-I’m not focused on staying young, I’m focused on staying healthy. I try my best to train every day, to move, to be outdoors, to eat healthy and sleep well. That’s all.

-If you could go back in time, where would you go?

-I don’t live with regrets: I would do everything I did.

-When are you happiest? Is it better to give or to receive?

-To give, no doubt about it.

-How do you remember Azerbaijan, Baku? What is your unforgettable memory about Azerbaijanis?

-I am very happy when I can meet my fans all over the world, Azerbaijanis have always welcomed me very warmly during my previous tours, it is a very beautiful memory for me.

-Have you ever heard about the famous folk music of Azerbaijan, Mughams? Would you like to visit to Azerbaijan?

-No, I don’t but I’m always interested in finding new music, thank you. When I’m on tour I rarely can visit the cities I play in, so I would definitely be happy to visit Azerbaijan one day in a more accurate way, I’m curious about visit better Baku too!

-What would you like to tell people, particularly the youth who love you in Azerbaijan?

-Always believe in your dreams, always be sincere and honest with yourself and with other people.

Hafiz Ahmadov

HafizTimes.com

Bryan Adams: “Eat less, love more and be thankful” (EXCLUSİVE İNTERVİEW)

Oxuyun

Trend yazılar